Rusçada geçmiş zaman, geçmişte yaşanan olayları, durumları ve tatil anılarını öznenin cinsiyeti ve sayısına göre anlatmamızı sağlar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Geçmiş zamanı tanıyalım
Rusçada geçmiş zamanın adı Прошедшее время (proşedşeye vremya) biçimindedir. Bu zaman, konuşma anından önce gerçekleşmiş olayları anlatır. Türkçedeki “geldim”, “gördüm” ve “dinlendim” gibi anlamlar Rusçada geçmiş zamanla kurulur.
Birçok fiilin geçmiş zamanında temel işaret çoğunlukla -л ekidir. Ancak fiilin son biçimi tekil öznenin cinsiyetine ve öznenin sayısına göre değişir: eril için -л, dişil için -ла, nötr cinsiyet için -ло, çoğul için -ли kullanılır. Bazı fiillerde geçmiş zaman biçimi bu düzenli kalıptan farklı olabilir. Rusçada “ben” veya “sen” sözcüğü değişse bile tekil öznenin cinsiyet bilgisi önemini korur.
Örnek
Я отдыхал на море. (Ya atdıhal na more.) — Denizde dinlendim. Konuşan erkekse отдыхал (atdıhal), konuşan kadınsa отдыхала (atdıhala) denir. Мы отдыхали на море. (Mı atdıhali na more.) — Denizde dinlendik.
Geçmiş zamanın temel biçimleri
Tekil eril biçim, genellikle erkek kişiler veya eril cinsiyetteki adlarla kullanılır: Он был в Анталье. (On bıl v Antalye.) — O, Antalya'daydı. Tekil dişil biçim kadınlar veya dişil cinsiyetteki adlarla kullanılır: Она была в Анталье. (Ana bıla v Antalye.) — O, Antalya'daydı.
Nötr biçim özellikle nötr cinsiyetteki adlarla görülür: Лето было жарким. (Leto bılo jarkim.) — Yaz sıcaktı. Çoğul biçimde kadın, erkek ve karışık gruplar için aynı ek kullanılır: Друзья были на пляже. (Druzya bıli na plyaje.) — Arkadaşlar plajdaydı. Geçmiş zamanda şimdiki zamanda olduğu gibi kişi ekleri kullanılmaz; tekil öznelerde cinsiyet, bütün öznelerde ise sayı dikkate alınır.
Örnek
Örnek çözüm: “Ayşe tatildeydi” cümlesinde özne kadın ve tektir. Bu yüzden Айше была в отпуске. (Ayişe bıla v otpuske.) denir. “Ali ve Ayşe tatildeydi” cümlesinde özne çoğuldur: Али и Айше были в отпуске. (Ali i Ayişe bıli v otpuske.)
Olumlu, olumsuz ve soru cümleleri
Olumlu cümlede fiil geçmiş zaman biçiminde kullanılır. Tatil anısı anlatırken zaman belirten sözcükler cümleyi daha açık yapar: вчера (vçera) “dün”, прошлым летом (proşlım letom) “geçen yaz” ve на прошлой неделе (na proşloy nedele) “geçen hafta”. Örneğin Мы ездили в музей. (Mı yezdili v muzey.) — Müzeye gittik.
Olumsuz cümlede geçmiş zaman biçiminden önce не (ne) kullanılır. Örneğin Я не купил билет. (Ya ne kupil bilet.) — Bilet almadım. Soru cümlesi çoğu zaman aynı kelime sırasıyla, yalnızca ses tonuyla kurulabilir: Ты был в Сочи? (Tı bıl v Soçi?) — Soçi'de miydin? Cevap olarak Да, был. (Da, bıl.) veya Нет, не был. (Nyet, ne bıl.) denebilir.
Örnek
Kısa diyalog: Ты фотографировал море? (Tı fotografiroval more?) — Denizi fotoğrafladın mı? Да, фотографировал. (Da, fotografiroval.) — Evet, fotoğrafladım. Ты не плавала? (Tı ne plavala?) — Yüzmedin mi? Нет, не плавала. (Nyet, ne plavala.) — Hayır, yüzmedim.
Bitmiş olay ve devam eden etkinlik
Rusçada geçmişteki bir eylemin tamamlanmış olduğunu veya bir süre devam ettiğini anlatmak için fiilin görünüşü de önemlidir. A2 düzeyinde bunu basitçe şöyle düşünebiliriz: sonuç vurgulanıyorsa bitmiş görünüş, eylemin süreci veya tekrarı vurgulanıyorsa devam eden görünüş kullanılır.
Örneğin Я прочитал книгу. (Ya proçital knigu.) — Kitabı okudum ve bitirdim. Я читал книгу вечером. (Ya çital knigu veçerom.) — Akşam kitap okuyordum veya okudum; burada süreç ön plandadır. Tatil anlatırken Мы гуляли каждый день. (Mı gulyali kajdıy den.) — Her gün yürüyüş yapıyorduk, cümlesi tekrarlanan etkinliği gösterir. Мы погуляли в парке. (Mı pogulyali v parke.) — Parkta biraz yürüdük, bu cümlede etkinliğin sınırlı bir süre yapıldığı ve tamamlandığı öne çıkar.
Bu ayrım her zaman Türkçedeki tek bir ekle karşılanmaz. Bu nedenle fiili yalnızca geçmiş zaman ekiyle değil, anlamıyla birlikte öğrenmek gerekir. Başlangıçta “süreç ve tekrar” ile “sonuç ve tamamlanma” karşılaştırması yeterlidir.
Örnek
Somut olay: Öğrenci tatilde saatlerce denizde yüzüyorsa Я плавал в море. (Ya plaval v more.) — Denizde yüzüyordum, denebilir. Yüzme etkinliğini bir süre yapıp tamamladığını belirtmek için Я поплавал в море. (Ya poplaval v more.) — Denizde yüzdüm, ifadesi kullanılabilir. Kadın konuşmacı ilk cümlede плавала (plavala), ikinci cümlede поплавала (poplavala) der.
Tatil anılarını zaman sırasıyla anlatma
Geçmiş tatili anlatırken olayları sıraya koymak dinleyenin hikâyeyi izlemesini kolaylaştırır. Bunun için сначала (snaçala) “önce”, потом (potom) “sonra”, затем (zatem) “ardından” ve наконец (nakonets) “sonunda” gibi bağlayıcılar kullanılabilir.
Bir tatil anlatısında aynı kişi farklı fiil biçimleri kullanabilir. Örneğin erkek konuşmacı Я приехал в Сочи. (Ya priyekhal v Soçi.) — Soçi'ye geldim, ardından Я гулял по городу. (Ya gulyal po gorodu.) — Şehirde yürüdüm, sonra Я купил подарок. (Ya kupil padarok.) — Hediye aldım, diyebilir. Kadın konuşmacı bu cümlelerde приехала (priyekhala), гуляла (gulyala) ve купила (kupila) biçimlerini kullanır.
Tatil hikâyesi yazarken önce yer ve zaman bilgisi vermek, sonra olayları sıraya koymak yararlıdır. Son cümlede genel bir değerlendirme yapılabilir: Мне понравилась поездка. (Mne ponravilas poyezdka.) — Gezi hoşuma gitti. Böylece kısa ve anlaşılır bir A2 metni oluşur.
Örnek
Kısa metin: Прошлым летом я ездил в Бодрум. Сначала я плавал в море. Потом я гулял по городу и купил подарок. Наконец, я вернулся домой. Мне понравилась поездка. (Proşlım letom ya yezdil v Bodrum. Snaçala ya plaval v more. Potom ya gulyal po gorodu i kupil padarok. Nakonets, ya vernulsya domoy. Mne ponravilas poyezdka.) — Geçen yaz Bodrum'a gittim. Önce denizde yüzdüm. Sonra şehirde yürüdüm ve hediye aldım. Sonunda eve döndüm. Gezi hoşuma gitti.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Rusçada geçmiş zaman, Türkçedeki gibi her kişi için ayrı kişi eki alır. Doğrusu: Rusçada geçmiş zaman fiili esas olarak tekil öznelerde cinsiyete, bütün öznelerde ise sayıya göre değişir. Örneğin erkek için был (bıl), kadın için была (bıla), çoğul için были (bıli) kullanılır.
- Yanlış: Her geçmiş zaman fiilinde yalnızca -л eki bulunur; başka biçimler yanlış sayılır. Doğrusu: Tekil dişil biçimde -ла, nötr biçimde -ло, çoğul biçimde -ли kullanılır; ayrıca bazı fiillerin geçmiş zaman biçimleri düzenli kalıptan farklı olabilir. Örneğin она читала (ana çitala) “o okudu”, они читали (ani çitali) “onlar okudu” demektir.
- Yanlış: Olumsuz geçmiş zamanda fiil kullanılmaz; yalnızca не (ne) sözcüğü yeterlidir. Doğrusu: не (ne) fiilden önce gelir, ancak fiil yine geçmiş zaman biçiminde bulunur. Я не ходил в музей. (Ya ne hadil v muzey.) — Müzeye gitmedim.
- Yanlış: Bitmiş ve devam eden olaylar Rusçada her zaman aynı fiille anlatılır. Doğrusu: Geçmiş zamanın yanında fiilin görünüşü de anlamı etkiler. Я читал. (Ya çital.) süreç veya etkinlik anlamı verebilir; Я прочитал. (Ya proçital.) ise okuma işinin tamamlandığını vurgular.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta geçmiş zaman, fiillerin görünüş çiftleri ve anlatı içindeki anlam farklarıyla daha ayrıntılı incelenir. Öğrenciler yalnızca olumlu cümleleri değil, neden-sonuç ilişkisi kuran daha uzun geçmiş zaman metinlerini de okuyup yazabilir. Ayrıca geçmişteki planlar, deneyimler ve başka birinin söylediklerini aktarma konuları çalışılır. Böylece kısa tatil anıları, daha düzenli kişisel anlatılara dönüşür.
Özet
Rusçada geçmiş zaman, geçmişte yaşanan olayları anlatır ve fiil tekil öznelerde cinsiyete, bütün öznelerde ise sayıya göre biçimlenir. Olumsuzlukta не (ne) kullanılır; soru cümleleri çoğu zaman ses tonuyla kurulur. Tatil anılarını açık anlatmak için zaman bağlayıcıları, doğru fiil biçimleri ve bitmiş-devam eden olay ayrımı birlikte kullanılmalıdır.