Rusçada emir kipi, birinden bir şey yapmasını istemek, davet etmek, yönlendirmek veya nazikçe rica etmek için kullanılır.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Emir kipinin günlük iletişimdeki görevi
Emir kipi, karşıdaki kişiye bir eylemi yapmasını veya yapmamasını söylemek için kullanılır. Türkçedeki “gel”, “bekle”, “dinle” ve “aç” gibi ifadelerin Rusçada karşılığı emir kipidir. Ancak bu yapı, konuşmanın amacına göre emir, öneri, davet veya rica anlamı taşıyabilir.
Bir arkadaşa doğrudan seslenirken genellikle tekil biçim kullanılır. Birden fazla kişiye seslenirken veya tanımadığımız bir kişiye saygılı davranırken çoğul ya da resmî biçim tercih edilir. Ses tonu sertse cümle emir gibi, yumuşaksa rica gibi duyulabilir.
Örnek
Слушай! (sluşay!) — Dinle! Подождите, пожалуйста. (padajdite, pajalusta.) — Lütfen bekleyin. İlk cümle bir arkadaşa doğrudan söylenebilir; ikinci cümle ise daha nazik ve resmîdir.
Tekil ve çoğul emir biçimleri
Tekil emir biçimi çoğunlukla fiilin şimdiki zaman gövdesine dayanan bir biçimle oluşturulur. читать (çitat) “okumak” fiilinden читай (çitay) “oku”, говорить (gavarit) fiilinden говори (gavarí) “konuş” biçimi yapılır. Bazı fiillerde biçim düzenli görünmeyebilir; bu nedenle sık kullanılan örnekleri kalıp olarak öğrenmek yararlıdır.
Çoğul veya resmî biçimde çoğunlukla -те (-te) eki kullanılır. Böylece читай (çitay) “oku” biçimi читайте (çitayte) “okuyun”, говори (gavarí) “konuş” biçimi ise говорите (gavaríte) “konuşun” olur. ты (tı) yakın olduğumuz tek kişiyi, вы (vı) ise birden fazla kişiyi veya saygı gösterilen tek kişiyi belirtir.
Örnek
Открой окно! (atkroy akno!) — Pencereyi aç! Откройте окно, пожалуйста. (atkroyte akno, pajalusta.) — Lütfen pencereyi açın. Burada открой (atkroy) tekil, откройте (atkroyte) ise çoğul veya resmî biçimdir.
Davet ve randevu konuşmalarında kullanım
Davetlerde emir kipi çoğu zaman sıcak ve doğrudan bir çağrı oluşturur. Bir arkadaşımıza Приходи ко мне! (prihadi ka mnye!) diyerek “Bana gel!” diyebiliriz. Zaman veya yer eklemek için завтра (zavtra) “yarın”, вечером (veçerom) “akşam” ve в кафе (f kafe) “kafede/kafeye” gibi ifadeler kullanılabilir.
Randevu önerirken Давай встретимся! (davay vstretimsya!) kalıbı çok kullanılır. Bu ifade kelime kelime “Hadi buluşalım!” anlamına gelir ve arkadaşça bir öneri yapar. Karşı taraf kabul ederse Хорошо, встретимся в пять. (haraşo, vstretimsya f pyat.) denebilir; bu cümle “Tamam, beşte buluşuruz.” demektir.
Örnek
Приходи в субботу в кафе! (prihadi f subbotu f kafe!) — Cumartesi kafeye gel! Давай встретимся в три часа. (davay vstretimsya f tri çasa.) — Saat üçte buluşalım! Bu kısa konuşmada ilk cümle davet, ikinci cümle randevu önerisidir.
Nazik rica ve olumsuz emir
Emir kipini nazik yapmak için cümleye пожалуйста (pajalusta) eklenebilir. Yine de yalnızca bu sözcüğü eklemek her zaman yeterli değildir; вы (vı) biçimini kullanmak ve yumuşak bir ses tonu seçmek de önemlidir. Örneğin Войдите, пожалуйста. (vaydite, pajalusta.) “Lütfen girin.” anlamında kibar bir ifadedir.
Bir kişiden bir şeyi yapmamasını istemek için emir kipinden önce не (nye) kullanılır. Örneğin Не опаздывай! (nye apazdıvay!) “Geç kalma!” demektir. Resmî veya çoğul biçimde Не опаздывайте! (nye apazdıvayte!) denir. Olumsuz emirlerde не (nye) sözcüğü fiilden ayrı yazılır.
Örnek
Подержите дверь, пожалуйста. (paderjite dver, pajalusta.) — Lütfen kapıyı tutun. Не закрывай дверь! (nye zakrıvay dver!) — Kapıyı kapatma! İlk cümle nazik bir rica, ikinci cümle ise tanıdık bir kişiye yöneltilen olumsuz emirdir.
Sınıfta uygulama: talimatları doğru kurma
Sınıf etkinliklerinde emir kipi, yönerge vermek için çok uygundur. Öğretmen Читайте текст. (çitayte tekst.) “Metni okuyun.”, Слушайте внимательно. (sluşayte vnimatelna.) “Dikkatle dinleyin.” diyebilir. Öğrenciler de eşlerine Напиши приглашение. (napişi priglaşeniye.) “Davet yaz.” veya Позвони другу. (pazvani drugu.) “Arkadaşını ara.” şeklinde talimat verebilir.
Bir emir cümlesi kurarken önce kime seslendiğimizi düşünmeliyiz. Yakın bir arkadaş için tekil biçim, öğretmen veya tanımadığımız bir kişi için çoğul-resmî biçim seçilir. Ardından fiil, nesne ve zaman bilgisi eklenebilir. Cümleyi kontrol ederken olumsuzluk varsa не (nye) sözcüğünün fiilden önce geldiğine bakmalıyız.
Örnek
Напиши другу и пригласи его в кино. (napişi drugu i priglasí yevó f kino.) — Arkadaşına yaz ve onu sinemaya davet et. Resmî veya çoğul biçim şöyle olur: Напишите другу и пригласите его в кино. (napişite drugu i пригласíte yevó f kino.) — Arkadaşınıza yazın ve onu sinemaya davet edin.
Kısa diyalogla tekrar
Davet ve randevu konuşmalarında emir kipini tek başına değil, selamlama, zaman ve kabul ifadeleriyle birlikte kullanırız. Böylece cümle daha doğal olur. Önce kime seslendiğimizi, sonra tekil mi yoksa resmî-çoğul mu konuşacağımızı belirlemeliyiz.
Aşağıdaki diyalogda iki arkadaş buluşma planı yapıyor. Давай (davay) kalıbı öneri anlamı verirken Приходи (prihadi) doğrudan davet anlamı verir. Diyalogdaki fiillerin anlamını, zaman ifadesini ve konuşmacıların birbirine yakınlığını birlikte değerlendirmek gerekir.
Örnek
— Давай встретимся в кафе в шесть? (davay vstretimsya f kafe f şest?) — Saat altıda kafede buluşalım mı? — Хорошо. Приходи вовремя! (haraşo. prihadi vavremya!) — Tamam. Zamanında gel! — Конечно. До встречи! (kaneçna. da vstreçi!) — Elbette. Görüşürüz! Burada ilk konuşmacı öneri yapar, ikinci konuşmacı kabul eder ve arkadaşına kısa bir hatırlatma verir.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Her emir cümlesi kaba veya serttir. Doğrusu: Emir kipi davet, öneri ve rica için de kullanılabilir. Пожалуйста (pajalusta) sözcüğü, resmî biçim ve yumuşak ses tonu ifadeyi nazikleştirir.
- Yanlış: Tek bir kişiye her zaman вы (vı) ile seslenilir. Doğrusu: Yakın bir arkadaşla konuşurken genellikle ты (tı) biçimi kullanılır. Tanımadığımız veya saygı göstermemiz gereken bir kişiye вы (vı) biçimiyle seslenmek daha uygundur.
- Yanlış: Olumsuz emir, fiilin sonuna ayrı bir olumsuzluk eki getirilerek kurulur. Doğrusu: Rusçada olumsuz emir için fiilden önce ayrı yazılan не (nye) kullanılır: Не говори! (nye gavarí!) — Konuşma!
- Yanlış: Her fiilin emir biçimi yalnızca -й (-y) ekiyle yapılır. Doğrusu: Bazı fiiller -и (-i) veya -ь (-yumuşak işaret) biçimi alabilir ya da düzensiz görünebilir. говори (gavarí) ve подожди (padajdí) gibi sık kullanılan örnekler kalıp olarak öğrenilmelidir.
- Yanlış: Çoğul ve resmî emir biçiminde fiile hiçbir ek gelmez. Doğrusu: Çoğul veya resmî biçimde çoğunlukla -те (-te) kullanılır: читай (çitay) “oku”, читайте (çitayte) “okuyun”.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta emir kipinin farklı görünüşteki fiillerle ve daha uzun yönergelerle kullanımı ele alınabilir. Öğrenciler, bir etkinliği adım adım anlatırken bağlaçlarla birbirine bağlı emir cümleleri kurabilir. Ayrıca doğrudan emir ile daha yumuşak öneri arasındaki anlam farkını, ses tonu ve bağlam üzerinden inceleyebilirler. İlerleyen düzeylerde resmî yazışmalarda ve kamuya açık uyarılarda kullanılan kalıplar da öğrenilebilir.
Özet
Rusçada emir kipi, emir vermenin yanı sıra davet, randevu önerisi, yönlendirme ve nazik rica için kullanılır. Tekil biçim bir kişiye, çoğul veya resmî biçim ise birden fazla kişiye ya da saygı gösterilen tek bir kişiye yöneltilir. Olumsuz emir не (nye) ile, nazik rica ise çoğunlukla пожалуйста (nye) ve uygun ses tonuyla kurulur.