Rusçada araç hâli, bir kişinin hangi meslekte çalıştığını ve bir işin hangi araçla ya da kiminle yapıldığını anlatmamızı sağlar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Mesleklerle araç hâli: “Ne olarak çalışıyor?”
Rusçada bir kişinin mesleğini “olarak çalışmak” anlamıyla anlatırken araç hâli kullanılır. Bunun için en sık kullanılan fiil çalışmak anlamındaki работать (rabotat) fiilidir. Meslek adı, bu fiilden sonra araç hâline geçer: doktor olarak çalışmak, öğretmen olarak çalışmak gibi.
Eril isimlerin önemli bir bölümü araç hâlinde -ом (om) eki alır. Dişil isimlerin çoğu ise -ой (oy) veya -ей (ey) eki alır. Örneğin doktor için врачом (vraçom), öğretmen için учителем (uçitelem) ve hemşire için медсестрой (medsestroy) kullanılır. Meslek adının, özneye göre değil, araç hâli kuralına göre değiştiğine dikkat edilir.
Örnek
Örnek: Доктор даёт пациенту стетоскоп. (Doktor dayot patsiyentu stetoskop.) = Doktor hastaya stetoskop veriyor. Meslek bildiren cümle: Он работает врачом. (On rabotayet vraçom.) = O, doktor olarak çalışıyor. Burada врач (vraç) sözcüğü врачом (vraçom) olmuştur.
2. Meslek adlarının araç hâli biçimleri
A2 düzeyinde bazı yaygın meslekleri kalıp hâlinde öğrenmek yararlıdır. учитель (uçitel) sözcüğü öğretmen demektir ve araç hâlinde учителем (uçitelem) olur. инженер (injener) mühendis, инженером (injenerom) ise mühendis olarak anlamına gelir. врач (vraç) doktor, врачом (vraçom) ise doktor olarak anlamındadır.
Meslek cümlesinin temel sırası genellikle özne, çalışmak fiili ve meslek biçimindedir. Örneğin “Annem hemşire olarak çalışıyor” derken meslek adı araç hâlinde kullanılır. Rusçada şimdiki zamanda “olmak” fiili çoğu zaman söylenmez; ancak “çalışmak” fiili kullanılıyorsa meslek yine araç hâline geçer.
Örnek
Çözümlü örnek: “Öğretmen olarak çalışıyor” cümlesinde özne erkekse Он работает учителем. (On rabotayet uçitelem.) denir. Özne kadınsa Она работает учителем. (Ana rabotayet uçitelem.) denir. учителем (uçitelem) biçimi değişmez; değişen kişi zamiri ve fiilin çekimidir.
3. Bir araçla yapılan işi anlatmak
Araç hâlinin bir başka kullanımı, bir işin hangi araçla yapıldığını anlatmaktır. Bu anlamda sık kullanılan kalıp “ile kullanmak” anlamındaki пользоваться (polzovatsya) fiilidir. Bu fiilden sonra araç adı genellikle araç hâlinde gelir. Kalem, kitap veya telefon gibi günlük sözcüklerle kısa cümleler kurulabilir.
Bazı araç adları eril olduğu için -ом (om), bazıları ise dişil olduğu için -ой (oy) alır. Kalem anlamındaki ручка (ruçka) sözcüğü araç hâlinde ручкой (ruçkoy) olur. Telefon anlamındaki телефон (telefon) ise телефоном (telefonom) olur. Bu yapıda Türkçedeki “ile” anlamı çoğu zaman ayrı bir sözcükle değil, isim ekiyle verilir.
Örnek
Somut olay: Öğretmen öğrencisine kalem uzatıyor. Öğrenci “Kalemi kullanıyorum” derse Я пользуюсь ручкой. (Ya polzuyus ruçkoy.) = Kalem kullanıyorum. Burada ручка (ruçka), dişil bir isim olduğu için ручкой (ruçkoy) olmuştur.
4. Araç hâliyle fiil kalıpları
Araç hâli yalnızca mesleklerle kullanılmaz; bazı fiiller de kendilerinden sonra araç hâli ister. A2 düzeyinde пользоваться (polzovatsya) fiiliyle birlikte “bir şeyi kullanmak” kalıbı özellikle önemlidir. Örneğin zımba makinesiyle çalışmak veya bilgisayarı kullanmak anlatılabilir. Fiilin anlamını bilmek kadar, arkasındaki ismin hangi biçimde geldiğini de öğrenmek gerekir.
Araç hâli bazen “kiminle?” sorusuna da cevap verir. Bir kişiyle çalışmak için работать с (rabotat s) kalıbı kullanılır ve с (s) sözcüğünden sonra isim araç hâline geçer. Örneğin “Öğretmen öğrenciyle çalışıyor” cümlesinde ученик (uçenik) sözcüğü учеником (uçenikom) olur. Bu nedenle araç hâli hem araçları hem de birlikte yapılan işi anlatabilir.
Örnek
Çözümlü örnek: “Ben zımba makinesini kullanıyorum” cümlesinde “zımba makinesi” anlamındaki степлер (stepler) sözcüğü araç hâlinde степлером (steplerom) olur: Я пользуюсь степлером. (Ya polzuyus steplerom.) = Zımba makinesi kullanıyorum. “Öğretmen öğrenciyle çalışıyor” ise Учитель работает с учеником. (Uçitel rabotayet s uçenikom.) şeklindedir.
5. Dişil isimler, çoğul biçimler ve kısa diyalog
Tekil dişil isimlerde araç hâli çoğunlukla -ой (oy) ekiyle yapılır. Makas anlamındaki ножницы (nojnitsı) çoğul kullanılan bir sözcüktür ve araç hâlinde ножницами (nojnitsami) olur. Bu biçim, sözcüğün bir çift nesne bildirmesiyle ilgilidir. A2 düzeyinde bu tür yaygın sözcükleri kalıp olarak öğrenmek, konuşmayı kolaylaştırır.
Araç hâliyle ilgili kısa konuşmalarda soru ve cevap biçimleri kullanılabilir. “Ne kullanıyorsun?” sorusu için Чем ты пользуешься? (Çem tı polzuyeşsya?) denir. Buradaki чем (çem), “ne ile?” anlamındaki soru sözcüğüdür ve o da araç hâli biçimindedir. Cevapta araç adı yine araç hâlinde bulunur.
Örnek
Kısa diyalog: — Чем ты пользуешься? (Çem tı polzuyeşsya?) = Ne kullanıyorsun? — Я пользуюсь ножницами. (Ya polzuyus nojnitsami.) = Makas kullanıyorum. Başka bir örnek: Она работает медсестрой. (Ana rabotayet medsestroy.) = O, hemşire olarak çalışıyor.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Meslek adı her zaman yalın hâlde kalır: Он работает врач. (On rabotayet vraç.) Doğrusu: Doğrusu Он работает врачом. (On rabotayet vraçom.) cümlesidir. работать (rabotat) fiiliyle “olarak çalışmak” anlamında meslek adı araç hâline geçer.
- Yanlış: Araç hâlinde bütün isimler yalnızca -ом (om) eki alır. Doğrusu: Bu doğru değildir. Dişil isimler çoğunlukla -ой (oy) alır: ручкой (ruçkoy). Bazı isimlerde -ем (yem) veya başka özel biçimler de görülür; sözcükler örneklerle öğrenilmelidir.
- Yanlış: Türkçedeki “ile” sözcüğü her zaman Rusçada ayrı bir sözcük olarak çevrilir. Doğrusu: Araç anlamında çoğu zaman isim araç hâline geçirilir: Я пользуюсь ручкой. (Ya polzuyus ruçkoy.) = Kalem kullanıyorum. Ancak “bir kişiyle” anlamında с (s) kullanılabilir: с учеником (s uçenikom).
- Yanlış: Çoğul kullanılan ножницы (nojnitsı) sözcüğü tekil gibi çekilir. Doğrusu: Bu sözcük araç hâlinde ножницами (nojnitsami) olur. Doğru cümle Я пользуюсь ножницами. (Ya polzuyus nojnitsami.) biçimindedir.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta araç hâli, yalnızca meslek ve araç adlarıyla değil, daha fazla fiille ve edatla birlikte incelenecektir. Geçmiş zamanda “olmak” fiiliyle meslek bildirme ve “bir şeyle ilgilenmek” gibi kalıplar öğrenilebilir. Ayrıca isimlerin eril, dişil, nötr ve çoğul biçimlerdeki çekimleri karşılaştırılır. Böylece öğrenciler kısa cümlelerden daha uzun iş, okul ve günlük yaşam anlatılarına geçebilir.
Özet
Araç hâli, Rusçada meslekleri “olarak” anlamıyla ve araçları “ile” anlamıyla anlatır. работать (rabotat) ve пользоваться (polzovatsya) gibi fiillerden sonra isimlerin biçimi değişir: врачом (vraçom), учителем (uçitelem), ручкой (ruçkoy). En güvenli yöntem, yaygın meslek ve araç adlarını doğru kalıplarla cümle içinde tekrar etmektir.