Yakın geçmiş zamanı (passato prossimo), geçmişte tamamlanmış olayları anlatmak için yardımcı fiil ile geçmiş ortaç biçiminin birlikte kullanılmasıdır. İtalyancada bu zaman, olayın konuşma zamanına yakın olup olmamasından bağımsız olarak kullanılabilir.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Zamanın anlamı: Dün ne oldu?
Yakın geçmiş zaman, geçmişte gerçekleşmiş ve tamamlanmış olayları anlatır. Türkçedeki “yaptım”, “gittim”, “aldım” gibi anlamlara karşılık gelir. Başlangıç düzeyinde özellikle ieri (dün), stamattina (bu sabah) ve sabato (cumartesi) gibi zaman sözleriyle sık kullanılır.
Bu zamanda iki parça vardır: özneye göre çekilmiş bir yardımcı fiil ve fiilin geçmiş ortaç biçimi. En yaygın yardımcı fiiller avere (sahip olmak) ve essere (olmak) fiilleridir. Örneğin “Dün çalıştım” cümlesi Ieri ho studiato. şeklindedir.
Geçmişte devam eden bir durumu değil, özellikle tamamlanmış bir olayı anlatmak istediğimizde bu yapı çok uygundur. Ho guardato un film. cümlesi “Bir film izledim” demektir; film izleme işi tamamlanmıştır.
Örnek
Örnek: Ieri ho studiato italiano. = Dün İtalyanca çalıştım. Burada ho yardımcı fiil, studiato ise “çalışmak” anlamındaki fiilin geçmiş ortaç biçimidir.
2. Yapının kurulması: Yardımcı fiil ve geçmiş ortaç
Birçok fiille avere yardımcı fiili kullanılır. Avere fiilinin şimdiki zamandaki çekimleri şunlardır: ho (ben), hai (sen), ha (o), abbiamo (biz), avete (siz), hanno (onlar). Bu biçimlerin ardından geçmiş ortaç gelir.
Düzenli fiillerin geçmiş ortaç biçimi genellikle fiilin sonuna göre değişir. -are ile biten fiillerde son bölüm çoğunlukla -ato olur: parlare → parlato. -ere fiillerinde çoğunlukla -uto, -ire fiillerinde ise çoğunlukla -ito görülür: vendere → venduto, dormire → dormito.
Bazı fiiller düzensizdir ve geçmiş ortaçları ezberlenir. Örneğin fare → fatto, leggere → letto, scrivere → scritto ve aprire → aperto. A1 düzeyinde bu sık kullanılan biçimleri cümle içinde tanımak ve kullanmak önemlidir.
Örnek
Çözümlü örnek: “Dün bir kitap okudum.” cümlesinde fiil leggeredir. Yardımcı fiil “ben” için ho, geçmiş ortaç ise letto olur: Ieri ho letto un libro.
3. Avere ile kullanılan fiiller
Birçok eylem fiili, özellikle bir nesne üzerinde yapılan işler, avere ile kurulur. Yemek yemek, fotoğraf çekmek, film izlemek, ders çalışmak ve alışveriş yapmak buna örnektir. Bu tür cümlelerde yardımcı fiil özneye göre çekilir: Ho mangiato. (Yedim), Abbiamo guardato un film. (Bir film izledik).
Olumsuz cümlede non yardımcı fiilden önce gelir. Non ho comprato il gelato. cümlesi “Dondurma almadım” demektir. Soru cümlesinde çoğu zaman ses tonunu değiştirmek yeterlidir; ayrıca soru sözcükleri de kullanılabilir: Hai fatto una foto? (Fotoğraf çektin mi?)
Plaj gezisi gibi kısa bir olayı birkaç cümleyle anlatabiliriz. Örneğin Ieri siamo andati in spiaggia. Abbiamo nuotato e abbiamo fatto molte foto. cümlelerinde ilk fiil essere, diğer iki eylem ise avere ile kurulmuştur. Böylece aynı olay içinde iki yardımcı fiili de görebiliriz.
Örnek
Somut örnek: Ieri ho comprato un panino. Ho mangiato il panino e ho bevuto l’acqua. = Dün bir sandviç aldım. Sandviçi yedim ve su içtim. Üç cümlede de yardımcı fiil avere kullanılmıştır.
4. Essere ile kullanılan fiiller ve uyum
Bazı hareket ve durum fiilleri essere ile kullanılır. Andare (gitmek), venire (gelmek), arrivare (varmak), partire (ayrılmak) ve tornare (dönmek) başlangıç düzeyinde sık karşılaşılan örneklerdir. Essere yardımcı fiilinin biçimleri sono, sei, è, siamo, siete, sono şeklindedir.
Essere ile kurulan cümlelerde geçmiş ortaç, özneyle cinsiyet ve sayı bakımından uyum gösterebilir. Erkek bir kişi için Marco è arrivato., kadın bir kişi için Anna è arrivata. denir. Birden fazla kişi için Siamo arrivati. veya yalnızca kadınlardan oluşan bir grup için Siamo arrivate. kullanılabilir.
Dönüşlü fiillerde de essere görülür. Örneğin “Hazırlandım” anlamında Mi sono preparato. veya konuşan kişi kadınsa Mi sono preparata. denebilir. A1 düzeyinde en önemli nokta, bazı hareket fiillerinin essere istediğini ve geçmiş ortaç ile öznenin cinsiyet ve sayı bakımından uyum gösterebileceğini fark etmektir.
Örnek
Çözümlü örnek: “Dün Roma’ya gittik.” cümlesinde fiil andaredir ve yardımcı fiil essere olur. “Biz” için siamo, çoğul erkek veya karma grup için andati kullanılır: Ieri siamo andati a Roma.
5. Günlük bir olay anlatmak
Yakın geçmiş zaman, kısa bir günlük anlatı oluşturmak için çok kullanışlıdır. Zaman sözünü cümlenin başına veya sonuna getirebiliriz: Ieri ho aperto la valigia. ve Ho aperto la valigia ieri. cümlelerinin ikisi de “Dün valizi açtım” anlamına gelir.
Bir olay anlatırken önce zamanı, sonra yapılan işi ve ardından ayrıntıyı söyleyebiliriz. Örneğin Ieri sono tornato a casa. Ho aperto la valigia e ho trovato una maglietta. cümleleri “Dün eve döndüm. Valizi açtım ve bir tişört buldum” demektir. Burada tornare fiili essere, aprire ve trovare fiilleri avere ile kullanılmıştır.
Soru-cevap çalışması, bu zamanı konuşmada otomatikleştirmeye yardım eder. Che cosa hai fatto ieri? sorusuna Ieri ho studiato e ho ascoltato la musica. diye cevap verebiliriz. Cevapta iki tamamlanmış eylem art arda verilmiştir.
Örnek
Kısa diyalog: A: Che cosa hai fatto ieri? B: Ieri ho aperto la valigia e ho trovato una camicia. A: Sei tornato dall’Italia? B: Sì, sono tornato ieri. = A: Dün ne yaptın? B: Dün valizi açtım ve bir gömlek buldum. A: İtalya’dan mı döndün? B: Evet, dün döndüm.
6. Olumsuzluk, soru ve kısa alıştırma
Olumsuz cümle kurmak için non sözcüğünü yardımcı fiilden önce kullanırız: Non ho visto Maria. (Maria’yı görmedim.) Essere ile de kural aynıdır: Non siamo partiti. (Ayrılmadık.) Geçmiş ortaç, non sözcüğü nedeniyle değişmez.
Soru sözcükleri cümlenin başında yer alabilir. Dove sei andato? “Nereye gittin?”, Quando avete mangiato? “Ne zaman yemek yediniz?” demektir. Kısa cevaplarda Sì, ho studiato. ve No, non ho studiato. biçimleri kullanılabilir.
A1 düzeyinde öğrenciler önce sık kullanılan fiillerle kendi dününü anlatmalıdır. Beş cümlelik bir günlük yazarken en az bir avere fiili, bir essere fiili, bir olumsuz cümle ve bir soru-cevap çifti kullanmak iyi bir çalışmadır.
Örnek
Mini alıştırma ve çözüm: “Dün sinemaya gitmedim” cümlesinde fiil andare ve özne “ben”dir. Doğru yapı Ieri non sono andato al cinema. olur; konuşan kişi kadınsa Ieri non sono andata al cinema. denir.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Her geçmiş cümlede yalnızca fiilin sonuna geçmiş zaman eki getirilir. Doğrusu: İtalyancada passato prossimo çoğunlukla iki parçalıdır: yardımcı fiil ve geçmiş ortaç. Örneğin “aldım” ho comprato olur; yalnızca comprato demek yeterli değildir.
- Yanlış: Essere ve avere her fiille aynı şekilde kullanılabilir. Doğrusu: Yardımcı fiil fiile göre seçilir. Ho mangiato. doğruyken “Gittim” için Sono andato. kullanılır.
- Yanlış: Yardımcı fiil, geçmiş ortaçtan sonra gelir. Doğrusu: Normal cümlede yardımcı fiil önce, geçmiş ortaç sonra gelir: Abbiamo visto un film. Türkçedeki kelime sırasını doğrudan kopyalamamak gerekir.
- Yanlış: Essere ile kurulan her cümlede geçmiş ortaç değişmez. Doğrusu: Essere ile geçmiş ortaç özneyle uyum gösterebilir: Marco è arrivato, Anna è arrivata. Bu nedenle kişi ve cinsiyete dikkat edilmelidir.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta passato prossimo daha uzun anlatılarda ve farklı zaman ifadeleriyle kullanılacaktır. Öğrenciler, imperfetto ile tamamlanmış olayları ve geçmişte süren durumları karşılaştırmaya başlayacaktır. Ayrıca daha fazla düzensiz geçmiş ortaç, nesne zamirleri ve yardımcı fiil seçimi üzerinde çalışılacaktır. Şimdilik en iyi hazırlık, günlük olayları doğru yardımcı fiille kısa cümleler hâlinde anlatmaktır.
Özet
Passato prossimo, yardımcı fiil ile geçmiş ortaçtan oluşur ve tamamlanmış geçmiş olayları anlatır. Avere birçok eylem fiiliyle, essere ise sıkça hareket ve dönüşlü fiillerle kullanılır. Olumsuzlukta non yardımcı fiilden önce gelir; essere ile geçmiş ortaç özneyle uyum sağlayabilir.