Yönelme hâli, bir eylemin kime veya neye yöneldiğini gösterir ve Rusçada özellikle sağlık, eczane ve günlük yardım ifadelerinde çok sık kullanılır.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Yönelme hâlinin temel görevi
Yönelme hâlinin Rusça adı Дательный падеж (Datel’nıy padej) olarak bilinir. Bu hâl, eylemin yöneldiği kişiyi veya varlığı gösterir ve Türkçedeki “-e/-a” anlamına çoğu zaman karşılık gelir. Örneğin “hastaya vermek”, “doktora gitmek” ve “arkadaşa yardım etmek” ifadelerinde yönelme anlamı vardır.
Rusçada bazı fiiller doğrudan yönelme hâli ister. “Vermek” fiiliyle alıcı kişi yönelme hâlinde, verilen nesne ise çoğunlukla belirtme hâlinde kullanılır. Фармацевт даёт пациенту рецепт. (Farmatsevt dayot patsiyentu retsept.) cümlesi “Eczacı hastaya reçete veriyor.” demektir. Burada пациенту (patsiyentu) “hastaya” anlamındadır.
Örnek
Somut çözüm: “Eczacı müşteriye ilaç veriyor.” cümlesinde alıcı “müşteri”dir. Rusçada клиент (kliyent) sözcüğü yönelme hâlinde клиенту (kliyentu) olur. Doğru cümle: Фармацевт даёт клиенту лекарство. (Farmatsevt dayot kliyentu lekarstvo.)
2. Tekil isimlerde biçim değişiklikleri
Eril isimlerin önemli bir bölümü yönelme hâlinde -у veya -ю alır. Örneğin пациент (patsiyent) sözcüğü пациенту (patsiyentu), врач (vraç) sözcüğü врачу (vraçu) olur. Son sesi yumuşak olan bazı kelimelerde -ю görülür: учитель (uçitel) sözcüğü учителю (uçitelyu) biçimine dönüşür.
Dişil isimlerin çoğu yönelme hâlinde -е alır. женщина (jensçina) “kadın” sözcüğü женщине (jensçine), мама (mama) sözcüğü маме (mame) olur. -я ile biten bazı dişil isimlerde de -е kullanılır: неделя (nedelya) sözcüğü неделе (nedelye) olur. Bu son değişiklikleri ezberlemek yerine kısa sağlık cümleleriyle tekrar etmek daha etkilidir.
Örnek
Çözümlü örnek: “Doktor kadına tavsiye veriyor.” cümlesinde “kadın” alıcıdır. женщина (jensçina) sözcüğü yönelme hâlinde женщине (jensçine) olur. Doğru cümle: Врач советует женщине отдыхать. (Vraç sovetuyet jensçine otdıhat.) Anlamı: “Doktor kadına dinlenmesini tavsiye ediyor.”
3. Zamirlerle “bana, sana, ona” demek
Kişi zamirleri yönelme hâlinde özel biçimlere sahiptir. “Bana” мне (mne), “sana” тебе (tebye), “ona” erkek veya nötr cinsiyetli varlık için ему (yemu), kadın için ей (yey) şeklindedir. Çoğulda “bize” нам (nam), “size” вам (vam), “onlara” им (im) kullanılır.
Sağlıkla ilgili cümlelerde bu zamirler özellikle ihtiyaç ve durum bildirmek için kullanılır. Мне нужно лекарство. (Mne nujno lekarstvo.) “İlaca ihtiyacım var.” demektir. Ей нужен врач. (Yey nujen vraç.) ise “Onun doktora ihtiyacı var.” anlamına gelir. Burada kişi, cümlenin öznesi gibi değil, ihtiyaçtan etkilenen kişi olarak yönelme hâlindedir.
Örnek
Kısa diyalog: — Вам нужна помощь? (— Vam nujna pomoşç?) “Yardıma ihtiyacınız var mı?” — Да, мне нужен врач. (— Da, mne nujen vraç.) “Evet, doktora ihtiyacım var.” İlk cümlede “size”, ikinci cümlede “bana” yönelme hâlindedir.
4. Sağlıkta kullanılan fiiller ve yönelme hâli
Sağlık ve eczane bağlamında bazı fiiller sık sık yönelme hâliyle kullanılır. “Yardım etmek” помогать (pomogat) fiili, yardım edilen kişiyi yönelme hâlinde alır: Врач помогает пациенту. (Vraç pomogayet patsiyentu.) “Doktor hastaya yardım ediyor.” demektir. “Tavsiye etmek” советовать (sovetovat) fiilinde de tavsiyenin yöneldiği kişi yönelme hâlindedir.
“Vermek” давать (davat) ve “söylemek” говорить (gavarit) fiilleriyle kısa kalıplar kurabiliriz. Я даю лекарство больному. (Ya dayu lekarstvo balnomu.) “Hastaya ilaç veriyorum.” anlamındadır. Burada больной (balnoy) sıfatı isimleşmiş ve yönelme hâlinde больному (balnomu) olmuştur; sıfat da bağlı olduğu isim gibi değişir.
Örnek
Somut olay: Yaşlı bir müşteri eczanede yardım istiyor. Eczacı şöyle diyebilir: Я помогу вам. (Ya pamagu vam.) “Size yardım edeceğim.” Buradaki вам (vam), “siz” zamirinin yönelme hâlidir. Bir başka doğru cümle: Я дам вам лекарство. (Ya dam vam lekarstvo.) “Size ilaç vereceğim.”
5. К + yönelme hâli: doktora ve eczaneye gitmek
Rusçada bir kişiye veya kuruma doğru hareket anlatılırken к (k) edatı kullanılır ve ardından yönelme hâli gelir. Türkçede “doktora gitmek” dediğimiz yapı Rusçada идти к врачу (idti k vraçu) şeklindedir. Я иду к врачу. (Ya idu k vraçu.) “Doktora gidiyorum.” demektir.
Bu yapı, yalnızca hareket fiilleriyle değil, birinin yanına gitme anlamında da kullanılır. Пациент идёт к фармацевту. (Patsiyent idyot k farmatseftu.) “Hasta eczacıya gidiyor.” anlamındadır. Burada hem к (k) edatı hem de фармацевт (farmatsevt) sözcüğünün yönelme biçimi olan фармацевту (farmatseftu) kullanılmıştır. “Eczaneye gitmek” ise kurum veya yer adıyla farklı bir yapı kurabilir: Я иду в аптеку. (Ya idu v apteku.)
Örnek
Çözümlü karşılaştırma: “Doktora gidiyorum” için kişi hedef olduğu için Я иду к врачу. (Ya idu k vraçu.) denir. “Eczaneye gidiyorum” için yerin içine girme anlamı bulunduğundan Я иду в аптеку. (Ya idu v apteku.) kullanılır. İlk cümlede yönelme hâli, ikinci cümlede ise başka bir hâl yapısı vardır.
6. Olumsuzluk, soru ve kısa eczane diyaloğu
Yönelme hâli soru cümlelerinde çoğunlukla кому? (komu?) “kime?” sorusuyla bulunur. İhtiyaç duyulan şey için что? (şto?) “ne?” sorusu sorulur. Örneğin Кому нужен рецепт? (Komu nujen retsept?) “Kimin reçeteye ihtiyacı var?” demektir. Cevapta kişi zamiri veya isim yönelme hâlinde bulunur: Мне нужен рецепт. (Mne nujen retsept.)
Olumsuz cümlelerde de yönelme hâli aynı görevini korur. Мне не нужна помощь. (Mne ne nujna pomoşç.) “Yardıma ihtiyacım yok.” anlamındadır. Eczanede kibar bir iletişim için Дайте мне, пожалуйста, лекарство. (Dayte mne, pojaluysta, lekarstvo.) “Lütfen bana ilaç verin.” denebilir. Emir biçimi ve пожалуйста (pojaluysta) sözcüğü, kısa ve nazik bir istek kurmaya yardımcı olur.
Örnek
Kısa diyalog: — Кому нужно лекарство? (— Komu nujno lekarstvo?) “Kimin ilaca ihtiyacı var?” — Мне, пожалуйста. (— Mne, pojaluysta.) “Bana lütfen.” — Вам нужен рецепт? (— Vam nujen retsept?) “Reçeteye ihtiyacınız var mı?” — Да, вот рецепт. (— Da, vot retsept.) “Evet, reçete burada.”
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Türkçede “hastaya” dediğim için Rusçada her zaman kelimeye yalnızca -а eki eklenir. Doğrusu: Rusçada ek, kelimenin cinsiyetine ve sonuna göre değişir. пациент (patsiyent) sözcüğü пациенту (patsiyentu), женщина (jensçina) sözcüğü ise женщине (jensçine) olur.
- Yanlış: “Doktora gidiyorum” cümlesinde doktor belirtme hâlinde kullanılmalıdır. Doğrusu: Bir kişiye doğru hareket к (k) edatıyla kurulur ve ardından yönelme hâli gelir: Я иду к врачу. (Ya idu k vraçu.)
- Yanlış: мне (mne) ve меня (menya) aynı biçimde ve aynı görevde kullanılır. Doğrusu: мне (mne) “bana” anlamındaki yönelme biçimidir; меня (menya) ise başka görevlerde kullanılan “beni” veya “benim” biçimidir. “Bana yardım ediyor” için Он помогает мне. (On pomogayet mne.) denir.
- Yanlış: Yönelme hâli yalnızca hareket bildiren fiillerle kullanılır. Doğrusu: Hareket dışında “yardım etmek”, “tavsiye etmek”, “ihtiyacı olmak” ve “vermek” gibi fiillerle de kullanılır: Врач помогает пациенту. (Vraç pomogayet patsiyentu.)
Bir adım ileri
Bir üst düzeyde yönelme hâli, yalnızca sağlık ve eczane kalıplarıyla değil, daha uzun cümlelerde ve farklı fiillerle birlikte kullanılacaktır. Öğrenciler Мне нравится (Mne nravitsa) “hoşuma gidiyor” ve мне нужно (mne nujno) “ihtiyacım var” gibi kişisel durum bildiren yapılara daha çok yer verecektir. Ayrıca çoğul biçimler, sıfatlarla uyum ve geçmiş zaman cümleleri üzerinde çalışılacaktır. Sonraki adım, yönelme hâlini diğer hâllerle karşılaştırarak doğru soruyu ve doğru kelime sonunu seçebilmektir.
Özet
Yönelme hâli, eylemin kime veya neye yöneldiğini gösterir ve Türkçedeki “-e/-a” anlamına çoğu zaman karşılık gelir. Tekil isimlerde eril kelimeler çoğunlukla -у/-ю, dişil kelimeler -е alır; zamirlerde мне (mne), тебе (tebye), ему (yemu) ve ей (yey) gibi özel biçimler kullanılır. Sağlık alanında bu hâli давать (davat), помогать (pomogat), советовать (sovetovat) ve к (k) edatıyla düzenli olarak görmek mümkündür.