〜られます (〜raremasu), özellikle bazı fiillerle bir işi yapabilme yeterliğini anlatır; izin istemek için ise 〜てもいいですか (〜temo ii desu ka) kullanılır.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Yeterlik biçiminin temel anlamı
Yeterlik biçimi, bir kişinin bir işi yapabildiğini veya bir şeyin mümkün olduğunu anlatır. Türkçedeki “-ebilmek” anlamına yakındır. Örneğin “Japonca konuşabiliyorum” demek için 日本語が話せます (Nihongo ga hanasemasu) denir. Burada 話せます (hanasemasu), “konuşabiliyorum” anlamındadır.
〜られます (〜raremasu) her fiilde kullanılmaz; fiilin türüne göre değişiklik olur. Özellikle る ile biten bazı fiillerde fiilin sonundaki る kaldırılır ve られます eklenir: 食べる (taberu) → 食べられます (taberaremasu). Bu dönüşüm “yemek” fiilini “yiyebilmek” anlamına getirir.
Örnek
Örnek: 私は魚が食べられます (Watashi wa sakana ga taberaremasu) = Balık yiyebilirim. Olumsuz biçim: 私は魚が食べられません (Watashi wa sakana ga taberaremasen) = Balık yiyemem.
2. る ile biten fiillerde 〜られます
Bazı る fiilleri yeterlik biçiminde doğrudan 〜られます alır. Örneğin 見る (miru) “görmek veya izlemek” demektir ve yeterlik biçimi 見られます (miraremasu) olur. 私は映画が見られます (Watashi wa eiga ga miraremasu) cümlesi “Film izleyebilirim” anlamına gelir. Benzer biçimde 起きる (okiru) → 起きられます (okiraremasu) dönüşümü yapılır.
Bir kişiye yeterlik hakkında soru sorarken cümlenin sonuna か (ka) eklenir. 日本語が読められますか (Nihongo ga yomeraremasu ka) demek yanlıştır; çünkü 読む (yomu) bu gruba girmez. Doğru cümle 日本語が読めますか (Nihongo ga yomemasu ka) biçimindedir. Resimdeki öğrenci pencereyi açmak için izin istiyorsa, yeterlik değil izin kalıbı kullanmalıdır.
İzin istemek için 窓を開けてもいいですか (Mado o akete mo ii desu ka) denir. Bu cümle “Pencereyi açabilir miyim?” veya daha açık biçimde “Pencereyi açmam uygun mu?” anlamına gelir. Cevap olarak はい、いいですよ (Hai, ii desu yo) “Evet, olur” ya da すみません、だめです (Sumimasen, dame desu) “Üzgünüm, olmaz” denebilir.
Örnek
İzin ve yeterlik karşılaştırması: 窓を開けられますか (Mado o akeraremasu ka) = Pencereyi açabiliyor musun? 窓を開けてもいいですか (Mado o akete mo ii desu ka) = Pencereyi açabilir miyim, izin var mı?
3. Diğer fiillerde doğru dönüşüm
Japoncadaki bazı fiiller る ile bitse de 〜られます grubuna girmez. Bu fiillerde fiilin son hecesi değişir ve yeterlik biçiminin ます biçimi oluşturulur. Örneğin 書く (kaku) → 書けます (kakemasu), 読む (yomu) → 読めます (yomemasu) ve 話す (hanasu) → 話せます (hanasemasu) olur. Bu biçimler sırasıyla “yazabilmek”, “okuyabilmek” ve “konuşabilmek” anlamı taşır.
Bir arkadaşından kitap istemek, çoğu durumda yeterlik değil izin veya rica durumudur. この本が読めますか (Kono hon ga yomemasu ka) “Bu kitabı okuyabiliyor musun?” demektir. Kitabı ödünç istemek için この本を借りてもいいですか (Kono hon o karite mo ii desu ka) yani “Bu kitabı ödünç alabilir miyim?” denmelidir. Daha nazik bir rica için この本を貸してください (Kono hon o kashite kudasai) denebilir.
Kısa bir konuşmada anlamı bağlam belirler: A: この本を借りてもいいですか (Kono hon o karite mo ii desu ka) ve B: はい、どうぞ (Hai, douzo). Türkçesi: A: “Bu kitabı ödünç alabilir miyim?” B: “Evet, buyur.” Burada 借りてもいいですか (karite mo ii desu ka) izin istemektedir; yeterlik biçimi değildir.
Örnek
Somut örnek: “Ben Japonca okuyabiliyorum” = 私は日本語が読めます (Watashi wa Nihongo ga yomemasu). “Bu sözlüğü ödünç alabilir miyim?” = この辞書を借りてもいいですか (Kono jisho o karite mo ii desu ka).
4. Kütüphanede yeterlik ve izin
Kütüphanede bir kitabı okuyabildiğimizi anlatmak için yeterlik biçimi kullanılabilir. Örneğin この漢字が読めます (Kono kanji ga yomemasu) “Bu kanjiyi okuyabiliyorum” demektir. Bir sözlüğün kütüphaneden alınmasına izin istemek içinse この日本語の辞書を借りてもいいですか (Kono Nihongo no jisho o karite mo ii desu ka) denir.
Kütüphaneci izin verirse はい、どうぞ (Hai, douzo) veya はい、いいですよ (Hai, ii desu yo) diyebilir. İzin verilmiyorsa すみません、館内だけです (Sumimasen, kannai dake desu) denebilir; bu, “Üzgünüm, yalnızca kütüphane içinde” anlamındadır. A2 düzeyinde önemli nokta, nesne parçacığı を (o) ile yeterlikte sık görülen が (ga) kullanımını karıştırmamaktır: ödünç almak istediğimiz şey を (o) ile, yapabildiğimiz beceri ise çoğu zaman が (ga) ile belirtilir.
Kütüphane ortamında nazik konuşmak önemlidir. Öğrenci önce すみません (Sumimasen) diyerek görevlinin dikkatini çekebilir, sonra isteğini söyleyebilir. Bu küçük ifade, doğrudan ve sert bir emir vermek yerine uygun bir rica kurmamıza yardım eder.
Örnek
Kısa diyalog: A: すみません。この辞書を借りてもいいですか (Sumimasen. Kono jisho o karite mo ii desu ka) B: はい、どうぞ。二週間です (Hai, douzo. Nishūkan desu). Türkçesi: A: “Afedersiniz. Bu sözlüğü ödünç alabilir miyim?” B: “Evet, buyurun. İki hafta.”
5. 〜られます ile doğal cümle kurma
Bir işi yapabilme ile bir nesneyi isteme arasındaki farkı cümledeki fiil gösterir. 使えます (tsukaemasu) “kullanabilirim” demektir ve yeterlik bildirir. Örneğin このパソコンが使えます (Kono pasokon ga tsukaemasu) “Bu bilgisayarı kullanabilirim” anlamına gelir. Fakat bilgisayarı ödünç almak için öğretmenden izin isterken このパソコンを借りてもいいですか (Kono pasokon o karite mo ii desu ka) denmelidir.
Yeterlik sorusu ile izin sorusunu karşılaştırmak için şu iki cümleye bakabiliriz: パソコンが使えますか (Pasokon ga tsukaemasu ka) “Bilgisayar kullanabiliyor musun?” demektir. パソコンを借りてもいいですか (Pasokon o karite mo ii desu ka) ise “Bilgisayarı ödünç alabilir miyim?” demektir. Öğrenci öğretmenden izin isterken ikinci cümleyi seçmelidir.
Bazı fiillerde yeterlik biçimi düzensizdir. する (suru) fiili できます (dekimasu), 来る (kuru) fiili ise 来られます (koraremasu) olur. Bu biçimleri kısa cümlelerle ve günlük durumlarla tekrar etmek, dönüşümleri ezberlemekten daha kalıcı bir öğrenme sağlar.
Örnek
Çözümlü örnek: “Öğretmen, bilgisayar kullanabiliyor musun diye soruyor.” パソコンが使えますか (Pasokon ga tsukaemasu ka). “Öğrenci bilgisayarı ödünç almak için izin istiyor.” パソコンを借りてもいいですか (Pasokon o karite mo ii desu ka). İlk cümlede yeterlik, ikinci cümlede izin vardır.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Japoncada Türkçedeki her “-ebilir miyim?” ifadesi 〜られます ile kurulur. Doğrusu: Bu yapı çoğunlukla bir işi yapabilme anlamındadır. İzin istemek için 〜てもいいですか (〜temo ii desu ka) kullanılır.
- Yanlış: 読む (yomu) fiili 読まれます (yomaremasu) olur. Doğrusu: Doğru yeterlik biçimi 読めます (yomemasu) şeklindedir. 読まれます (yomaremasu) başka bir dil bilgisi yapısıyla karıştırılabilir.
- Yanlış: Yeterlik cümlesinde nesne her zaman を (o) ile kullanılır. Doğrusu: Yeterlik cümlelerinde beceri veya yapılabilen şey çoğu zaman が (ga) ile belirtilir: 日本語が話せます (Nihongo ga hanasemasu). Ancak izin veya ödünç alma cümlesinde nesne genellikle を (o) alır.
- Yanlış: る ile biten bütün fiiller doğrudan 〜られます alır. Doğrusu: Bazı る fiilleri 食べられます (taberaremasu) gibi dönüşür; ancak 帰る (kaeru) gibi bazı fiiller farklı gruba girer ve 帰れます (kaeremasu) olur.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta yeterlik biçimi daha uzun cümlelerde ve geçmiş zamanda kullanılacaktır. Ayrıca olumsuz biçimlerin farklı bağlamlardaki kullanımı ile yeterlik biçiminin edilgen yapı ve saygı bildiren bazı kullanımlarla benzer görünebildiği incelenecektir. Öğrenciler, bir beceriyi gerekçesiyle anlatmayı öğrenecek: 漢字が読めます。少し勉強しました (Kanji ga yomemasu. Sukoshi benkyō shimashita) yani “Kanjileri okuyabiliyorum. Biraz çalıştım.” Bunun yanında 〜ことができます (〜koto ga dekimasu) yapısının da yeterlik anlamında kullanılabildiği görülecektir.
Özet
〜られます (〜raremasu), özellikle bazı fiillerle bir işi yapabilme anlamı verir; ancak bütün fiiller bu kalıpla çekilmez. 食べられます (taberaremasu) ve 見られます (miraremasu) gibi biçimler る fiillerinde görülürken, 読めます (yomemasu) ve 話せます (hanasemasu) farklı dönüşür. İzin istemek için yeterlik biçimi yerine 〜てもいいですか (〜temo ii desu ka) kullanılmalıdır.