Fransızcada edilgen, kişisiz ve genel özne yapıları; çevre politikalarını anlatırken kimin eylemi yaptığı yerine kararın, kuralın ve ortak sorumluluğun öne çıkarılmasını sağlar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Edilgen yapı: Eylemin sonucunu öne çıkarmak
Fransızcada edilgen yapı, bir eylemi yapan kişiden çok eylemden etkilenen varlığı öne çıkarır. Temel yapı être + participe passé biçimindedir. Özne, eylemi yapan değil, eylemden etkilenen unsurdur. Bu yapı özellikle resmî, bilimsel ve yönetsel metinlerde kullanılır; çünkü metni daha nesnel ve kurumsal gösterir.
Edilgen yapıda être fiili zamana göre çekimlenir, geçmiş ortaç ise özneyle cinsiyet ve sayı bakımından uyum sağlar. Eylemi yapan kişi önemliyse par ile belirtilebilir; ancak çevre politikalarında çoğu zaman yapan kişi açıkça söylenmez. Böylece dikkat, belediyenin veya çalışanların kendisinden çok uygulanan politikaya yönelir.
Örnek
Çözümlü örnek: Les déchets sont triés dans les centres de collecte. — Atıklar toplama merkezlerinde ayrıştırılır. Burada les déchets eylemi yapan değil, eylemden etkilenen öznedir; sont triés edilgen yapıdır. Eylemi yapanı belirtmek istersek şöyle diyebiliriz: Les déchets sont triés par les employés municipaux. — Atıklar belediye çalışanları tarafından ayrıştırılır.
2. Genel özne on: Sorumluluğu ortaklaştırmak
On Fransızcada dil bilgisi bakımından üçüncü tekil kişi gibi çekimlenir; ancak anlam bakımından farklı toplulukları gösterebilir. Bağlama göre “insanlar”, “toplum”, “belediye”, “biz” veya belirli olmayan bir grup anlamına gelebilir. Çevre politikalarında on, sorumluluğu tek bir kişiye yüklemeden ortak bir uygulamayı anlatmak için kullanılır.
On ile kurulan cümleler edilgen cümlelere göre daha canlı ve konuşma diline daha yakındır. Bununla birlikte resmî bir toplantıda veya raporda da kullanılabilir; anlamın hangi topluluğa işaret ettiği bağlamdan anlaşılmalıdır. On “biz” anlamında kullanıldığında fiil yine üçüncü tekil olarak çekimlenir; bu nokta Türkçe konuşan öğrenciler için özellikle önemlidir.
Örnek
Somut durum: Bir öğrenci grubu okulda plastik kullanımını tartışıyor. On réduit l’usage du plastique dans les établissements scolaires. — Okullarda plastik kullanımı azaltılıyor veya azaltıyoruz. Buradaki on, bağlama göre okul yönetimini, öğrencileri ve çalışanları birlikte ifade edebilir. Aynı fikir daha edilgen biçimde şöyle verilebilir: L’usage du plastique est réduit dans les établissements scolaires. — Okullarda plastik kullanımı azaltılıyor.
3. Kişisiz yapılar: Zorunluluk, öneri ve uygunluk
Kişisiz yapılarda belirli bir kişi veya belirli bir varlık anlam bakımından özne olarak gösterilmez. Fransızcada çoğu zaman biçimsel özne il kullanılır; bu il belirli bir kişiyi anlatmaz. Çevre politikalarında zorunluluk, olasılık, gereklilik ve değerlendirme bildiren kalıplar bu amaçla kullanılır.
Resmî ve ölçülü bir öneri vermek için il convient de + infinitif kalıbı kullanılır. Bu yapı “uygun olur”, “yerinde olur” veya bağlama göre “gerekir” anlamlarına yaklaşır. Daha doğrudan bir zorunluluk için il faut + infinitif, daha resmî ve nesnel bir ifade için il est nécessaire de veya il est recommandé de tercih edilebilir. Bu kalıplardan sonra fiil mastar hâlinde kalır.
Örnek
Somut toplantı örneği: Il convient de renforcer le contrôle des émissions industrielles. — Sanayi kaynaklı emisyonların denetimini güçlendirmek uygun olur. Bu cümlede belirli bir kişi “güçlendirmelidir” denmez; öneri genel ve kurumsal bir biçimde sunulur. Daha güçlü bir ifade şöyledir: Il est nécessaire de réduire les émissions de carbone. — Karbon salımlarını azaltmak gereklidir.
4. Aynı politika için üç farklı anlatım
Aynı çevre politikasını farklı yapılarla anlatmak, metnin tonunu ve sorumluluk dağılımını değiştirir. Edilgen yapı uygulamanın sonucunu öne çıkarır; on ortak veya belirsiz bir özneyi gösterir; kişisiz yapı ise zorunluluğu ya da öneriyi vurgular. C1 düzeyinde önemli olan, yalnızca yapıyı tanımak değil, yazarın neden o yapıyı seçtiğini de anlamaktır.
Örneğin bir belediye kararında önce genel gereklilik belirtilir, sonra uygulanacak işlem açıklanabilir. Böylece metin hem yönlendirici hem de nesnel bir görünüm kazanır. Edilgen yapıda geçmiş ortaç ile özne arasındaki uyuma, kişisiz yapılarda ise de sonrasındaki mastara dikkat edilmelidir.
Örnek
Karar metni örneği: Il est recommandé de limiter l’éclairage nocturne. On réduit ainsi la consommation d’énergie, et une partie des bâtiments publics est équipée de capteurs. — Gece aydınlatmasının sınırlandırılması tavsiye edilir. Böylece enerji tüketimi azaltılır ve kamu binalarının bir bölümü sensörlerle donatılır. İlk cümle öneriyi, ikinci cümledeki on genel veya ortak eylemi, est équipée ise edilgen yapıyı anlatır.
5. Okuma ve yazmada doğru seçim
Bir çevre politikası metni yazmadan önce üç soru sorulabilir: Eylemi kimin yaptığı önemli mi? Ortak bir uygulamadan mı söz ediyorum? Bir zorunluluk veya öneri mi bildiriyorum? Eylemi yapan kişi önemli değilse edilgen yapı, genel bir topluluk söz konusuysa on, resmî bir öneri veya gereklilik varsa kişisiz yapı uygun olabilir.
C1 düzeyinde metinlerde bu yapılar birbirinin yerine rastgele kullanılmamalıdır. Örneğin On doit protéger les zones humides daha doğrudan ve konuşma diline yakın bir zorunluluk taşırken, Il est nécessaire de protéger les zones humides daha kurumsal ve nesnel bir tondadır. Les zones humides doivent être protégées ise koruma sonucunu ve korunması gereken alanları öne çıkarır.
Örnek
Kısa yazma görevi ve çözüm: Belediye, su tüketimini azaltmak istiyor. Üç uygun cümle kurulabilir: Il convient de réduire la consommation d’eau. — Su tüketimini azaltmak uygun olur. On limite l’arrosage pendant les périodes de sécheresse. — Kuraklık dönemlerinde sulama sınırlandırılır veya sınırlandırıyoruz. L’arrosage des espaces publics est limité en été. — Kamusal alanların sulanması yazın sınırlandırılır. İlk cümle öneriyi, ikincisi genel uygulamayı, üçüncüsü ise uygulamanın sonucunu öne çıkarır.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: On her zaman “biz” demektir ve fiil birinci çoğul kişiyle çekimlenir. Doğrusu: On bağlama göre “biz”, “insanlar” veya belirsiz bir topluluk anlamına gelebilir. Fiil her zaman üçüncü tekil kişiyle çekimlenir: On réduit, on protège.
- Yanlış: Edilgen yapı kurarken geçmiş ortaç değişmez. Doğrusu: Edilgen yapıda geçmiş ortaç, özneyle cinsiyet ve sayı bakımından uyum sağlar: La rivière est protégée ve Les rivières sont protégées.
- Yanlış: Il convient de ifadesindeki il belirli bir erkek kişiyi gösterir. Doğrusu: Buradaki il kişisiz, biçimsel öznedir; belirli bir kişiyi anlatmaz. Kalıp, “uygun olur” veya “yerinde olur” anlamında resmî bir öneri verir.
- Yanlış: Edilgen cümlede eylemi yapan kişi mutlaka yazılmalıdır. Doğrusu: Eylemi yapan kişi önemli değilse veya bilinmiyorsa belirtilmez. Gerekirse par ile eklenebilir: La mesure est appliquée par la municipalité. — Önlem belediye tarafından uygulanır.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta bu konu, resmî raporların, haber metinlerinin ve politika belgelerinin daha ayrıntılı çözümlemesine bağlanır. Ayrıca se faire + infinitif gibi edilgenliğe yakın yapılar ve sorumluluğu belirsizleştiren farklı anlatım biçimleri incelenebilir. Öğrenciler aynı bilgiyi konuşma dili, resmî yazı ve tartışma metni biçimlerinde yeniden ifade etmeyi öğrenir. Böylece yalnızca dil bilgisi doğruluğu değil, söylem ve üslup seçimi de geliştirilir.
Özet
Edilgen yapı eylemden etkilenen unsuru, on genel veya ortak özneyi, kişisiz yapılar ise gereklilik ve öneriyi öne çıkarır. Être + participe passé, on + verbe ve il convient de + infinitif kalıplarının görevleri birbirinden ayrılmalıdır. Çevre politikalarında bu yapıları doğru seçmek, daha nesnel, açık ve bağlama uygun Fransızca yazmayı sağlar.