Çince’de 了 (le), bir eylemin belirli bir durumda tamamlandığını anlatır; ancak tek başına her zaman geçmiş zaman eki değildir.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Tamamlanmış eylemi fark etmek
Çince’de 了 (le), çoğu zaman fiilden sonra gelir ve eylemin konuşulan durum içinde tamamlandığını gösterir. Temel sıra özne + fiil + 了 (le) + nesnedir. Örneğin 我吃了饭。 (wǒ chī le fàn.) cümlesi “Yemek yedim” ya da bağlama göre “Yemeğimi yedim” anlamına gelir.
Bu yapı, eylemin geçmişte gerçekleştiğini bildirebilir; fakat asıl vurgu eylemin tamamlanmış olmasıdır. Zamanı ayrıca belirtmek isterseniz cümlenin başına veya özne ile fiil arasına bir zaman sözü getirebilirsiniz. 昨天我看了电影。 (zuótiān wǒ kàn le diànyǐng.) cümlesi “Dün film izledim” demektir.
Örnek
我做了作业。 (wǒ zuò le zuòyè.) — Ödevimi yaptım. Burada 做 (zuò) “yapmak”, 作业 (zuòyè) “ödev” ve 了 (le) ödev yapma işinin tamamlandığını gösterir.
2. Cümlede 了 (le) konumu
Olumlu tamamlanmış eylem cümlesinde 了 (le) genellikle fiilin hemen arkasına gelir. Nesne varsa çoğu temel cümlede sıra fiil + 了 (le) + nesne şeklindedir: 我买了书。 (wǒ mǎi le shū.) “Kitap aldım.” 他喝了水。 (tā hē le shuǐ.) ise “O su içti” anlamına gelir.
Zaman sözü cümlenin başında bulunabilir ve yapı değişmez. 昨天我们去了学校。 (zuótiān wǒmen qù le xuéxiào.) “Dün okula gittik” demektir. Nesnenin sayısını belirtirken sayı ve ölçü sözcükleri 了 (le) sözcüğünden sonra gelebilir: 我买了两本书。 (wǒ mǎi le liǎng běn shū.) “İki kitap aldım.”
Örnek
Çözüm: “Dün üç elma yedim” cümlesinde önce zaman, sonra özne, fiil, 了 (le), sayı ve nesne kullanılır: 昨天我吃了三个苹果。 (zuótiān wǒ chī le sān ge píngguǒ.) — Dün üç elma yedim.
3. Alışverişten sonra ne yaptığını anlatmak
Alışveriş, 了 (le) kullanımını günlük hayatta görmek için uygun bir durumdur. Bir işi bitirdiğimizi söylerken fiilden sonra 了 (le) kullanırız: 我买了东西。 (wǒ mǎi le dōngxi.) “Bir şeyler aldım.” Çantaları göstererek daha ayrıntılı konuşabiliriz: 我买了一个包。 (wǒ mǎi le yí ge bāo.) “Bir çanta aldım.”
Bir cümlenin tamamlanmış eylem bildirmesi için her zaman “dün” gibi bir zaman sözü gerekli değildir. Konuşma ortamı zaten alışverişin bitmiş olduğunu gösteriyorsa 我买了运动鞋。 (wǒ mǎi le yùndòngxié.) denebilir. Ancak belirli bir zamanı vurgulamak için 昨天 (zuótiān) “dün” veya 刚才 (gāngcái) “az önce” kullanılabilir.
Örnek
Kısa diyalog: 你买什么了？ (nǐ mǎi shénme le?) — Ne aldın? 我买了运动鞋。 (wǒ mǎi le yùndòngxié.) — Spor ayakkabı aldım. Sorudaki cümle sonu 了 (le), sorunun gerçekleşmiş bir alışveriş hakkında sorulduğunu belirtir; Türkçedeki doğal karşılığı “Ne aldın?”dır.
4. Olumsuz cümle ve soru biçimi
Tamamlanmış bir eylemi olumsuz yapmak için temel düzeyde genellikle 没 (méi) veya 没有 (méiyǒu) kullanılır; bu durumda fiilden sonra olumlu 了 (le) getirilmez. 我没买运动鞋。 (wǒ méi mǎi yùndòngxié.) “Spor ayakkabı almadım” demektir. 我没有看电影。 (wǒ méiyǒu kàn diànyǐng.) ise “Film izlemedim” anlamına gelir.
Soru sormanın kolay yolu cümlenin sonuna 吗 (ma) getirmektir. 你买了运动鞋吗？ (nǐ mǎi le yùndòngxié ma?) “Spor ayakkabı aldın mı?” demektir. Cevapta olumlu olarak 买了。 (mǎi le.) “Aldım”, olumsuz olarak 没买。 (méi mǎi.) “Almadım” denebilir.
Örnek
Çözümlü örnek: “Dün alışveriş yapmadım” cümlesinde olumlu fiile 了 (le) eklemeyiz. Doğru cümle 昨天我没买东西。 (zuótiān wǒ méi mǎi dōngxi.) — Dün bir şey almadım. Yanlış olan 昨天我没买了东西。 (zuótiān wǒ méi mǎi le dōngxi.) biçimidir.
5. Bir şeyin bitmiş veya değişmiş olduğunu anlatmak
了 (le) bazen yalnızca bir eylemin tamamlandığını değil, yeni bir durumu da anlatır. Piknikte yemeğin bitmesi için 饭吃完了。 (fàn chī wán le.) denebilir; bu cümle “Yemek tamamen yenip bitti” anlamına gelir. Buradaki 完 (wán) “tamamlanmak, bitmek” fikrini güçlendirir.
Cümle sonunda bulunan 了 (le), durumun değiştiğini vurgulayabilir. 下雨了。 (xià yǔ le.) “Yağmur yağmaya başladı” veya “Artık yağmur yağıyor” anlamında kullanılabilir. Başlangıç düzeyinde önemli ayrım şudur: fiilden sonra gelen 了 (le) tamamlanan eylemi, cümle sonundaki 了 (le) ise yeni durumu gösterebilir; gerçek anlamı bağlam belirler.
Örnek
Piknik örneği: 我们吃完了。 (wǒmen chī wán le.) — Yemeğimizi bitirdik. 没有食物了。 (méiyǒu shíwù le.) — Artık yiyecek kalmadı. İkinci cümlede son 了 (le), önce yiyecek varken şimdi kalmadığını, yani durumun değiştiğini anlatır.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Her geçmiş zaman cümlesinde mutlaka 了 (le) kullanılmalıdır. Doğrusu: Doğru değildir. Çince’de zaman, bağlam veya 昨天 (zuótiān) gibi zaman sözleriyle de anlaşılabilir. 昨天我在家。 (zuótiān wǒ zài jiā.) “Dün evdeydim” cümlesinde tamamlanmış bir eylem anlatılmadığı için 了 (le) zorunlu değildir.
- Yanlış: 了 (le) her zaman fiilden sonra ve nesneden önce gelmelidir. Doğrusu: Fiilden sonra kullanımı çok yaygındır; ancak cümle sonunda yeni durumu bildiren 了 (le) de vardır. Örneğin 天冷了。 (tiān lěng le.) “Hava soğudu” demektir.
- Yanlış: Olumsuz cümlede hem 没 (méi) hem de 了 (le) birlikte kullanılmalıdır. Doğrusu: Temel tamamlanmış eylem olumsuzluğunda genellikle 没 (méi) veya 没有 (méiyǒu) kullanılır ve fiilden sonra 了 (le) getirilmez: 我没吃饭。 (wǒ méi chī fàn.) — Yemek yemedim.
- Yanlış: 了 (le) tek başına “dün” anlamına gelir. Doğrusu: 了 (le) “dün” demek değildir; tamamlanma veya durum değişikliği bildirir. “Dün” için 昨天 (zuótiān) gerekir: 昨天我买了书。 (zuótiān wǒ mǎi le shū.) — Dün kitap aldım.
Bir adım ileri
Bir üst düzeyde 了 (le), 过 (guo) ve 在 (zài) gibi yapılarla karşılaştırılacaktır. Böylece tamamlanmış tek bir olay, daha önce yaşanmış bir deneyim ve devam eden bir eylem arasındaki farklar daha açık görülecektir. Öğrenciler ayrıca fiil + sonuç bildiren sözcük yapılarını, örneğin 吃完 (chī wán) “yiyip bitirmek”, daha sık kullanacaktır. Sonraki adımda kısa günlük anlatılar yazmak ve olayları zaman sırasına koymak olacaktır.
Özet
了 (le) çoğu temel cümlede fiilden sonra gelerek eylemin tamamlandığını gösterir. Olumsuz tamamlanmış eylemlerde genellikle 没 (méi) veya 没有 (méiyǒu) kullanılır ve 了 (le) eklenmez. Cümle sonunda kullanılan 了 (le) ise yeni veya değişmiş bir durumu anlatabilir; doğru anlamı bağlam belirler.