Japonca'da edilgen yapı (〜られる) başkaları tarafından yapılan eylemleri ifade etmek için kullanılır ve günlük iletişimde sıkça karşımıza çıkar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Edilgen Yapının Temel Anlamı ve Kullanımı
Japonca'da edilgen yapı, bir eylemin öznesinin değil, o eylemin yapılma durumunun vurgulandığı yapıdır. Örneğin, "たべる (taberu)" fiilinin edilgen hali "たべられる (taberareru)" olur ve "yemek yenilmek" anlamına gelir.
Bu yapı, genellikle başkalarının yaptığı eylemlerden etkilenme durumunu belirtmek için kullanılır. Örneğin, "先生にほめられました (Sensei ni homeraremashita)" cümlesi "Öğretmen tarafından övüldüm" anlamındadır.
Örnek
たべる (taberu) → たべられる (taberareru): ごはんがたべられる (Gohan ga taberareru) = Yemek yeniliyor.
Edilgen Yapının Oluşumu ve Fiil Çekimleri
Edilgen yapının oluşturulması, fiilin türüne göre değişir. 1. grup (godan) fiillerde son hece -u, -areru olarak değil, son hece -u olan hece, -a serisine çekilir ve ardından "れる" eklenir. Örneğin, "かく (kaku)" → "かかれる (kakareru)".
2. grup (ichidan) fiillerde ise köke "られる" eklenir. Örneğin, "たべる (taberu)" → "たべられる (taberareru)". 3. grup düzensiz fiillerde ise "する" → "される", "くる" → "こられる" olur.
Örnek
かく (kaku) → かかれる (kakareru): えがかかれる (E ga kakareru) = Resim çiziliyor.
Edilgen Yapının Günlük Hayattaki Kullanımları
Edilgen yapı, günlük konuşmalarda başkalarının yaptığı eylemlerden etkilendiğimizi anlatmak için sıkça kullanılır. Örneğin, "友達に助けられました (Tomodachi ni tasukeraremashita)" cümlesi "Arkadaşım tarafından yardım edildim" demektir.
Ayrıca, bazen olumsuz deneyimleri ifade etmek için de kullanılır. Örneğin, "先生に怒られた (Sensei ni okorareta)" = "Öğretmen tarafından azarlanıldı".
Örnek
彼に本を取られた (Kare ni hon o torareta) = O tarafından kitabım alındı.
Edilgen Yapının Anlam Nuansları ve Sosyal Kullanımı
Edilgen yapı sadece pasif anlam taşımaz; bazen nezaket ve dolaylı anlatım için de tercih edilir. Örneğin, iş yerinde bir hatadan bahsederken "間違いを指摘されました (Machigai o shiteki saremashita)" diyerek daha yumuşak ifade kullanılır.
Ayrıca, edilgen yapı bazen istemediğimiz veya hoşlanmadığımız durumları anlatmak için de kullanılır. Bu durumda, eylemin öznesi genellikle olumsuz bir etkiye sahiptir.
Örnek
彼に財布を盗まれた (Kare ni saifu o nusumareta) = O tarafından cüzdanım çalındı.
Edilgen Yapıyla İlgili Sık Yapılan Hatalar
Bazı öğrenciler, edilgen yapıyı sadece 'pasif' anlamda düşünür ve tüm cümlelerde aynı şekilde kullanmaya çalışırlar. Oysa Japonca'da edilgen yapı, bazen zorunluluk veya saygı ifadesi olarak da kullanılır.
Bir diğer yaygın hata, 1. grup fiillerin edilgen halini yanlış oluşturmaktır. Örneğin, "かく" fiilinin edilgen hali "かかれる" şeklindedir; bazen karıştırılır ama doğru şekli budur.
Ayrıca, 2. grup fiillerde "られる" eki bazen potansiyel anlamda (yapabilme) kullanılır. Bu nedenle, edilgen ve potansiyel yapılar karıştırılabilir.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Edilgen yapı sadece 'pasif' anlam taşır ve sadece olumsuz durumlar için kullanılır. Doğrusu: Edilgen yapı, pasif anlamın yanı sıra nezaket, zorunluluk ve bazen olumlu durumları anlatmak için de kullanılır.
- Yanlış: 2. grup fiillerde 'られる' eki sadece edilgen yapı için kullanılır. Doğrusu: 'られる' eki hem edilgen hem de potansiyel (yapabilme) anlamı taşıyabilir; bağlama göre anlam değişir.
- Yanlış: Tüm fiillerin edilgen hali aynı şekilde oluşturulur. Doğrusu: Fiil türüne göre edilgen yapı farklı şekillerde oluşturulur: 1. grup, 2. grup ve düzensiz fiiller farklıdır.
- Yanlış: Edilgen yapıyı kullanmak için mutlaka öznenin bilinmesi gerekir. Doğrusu: Edilgen cümlelerde bazen özne belirtilmez veya önemli değildir; eylemin yapılma durumu ön plandadır.
- Yanlış: Edilgen yapı sadece yazılı dilde kullanılır, konuşmada nadirdir. Doğrusu: Edilgen yapı günlük konuşmada da sık kullanılır, özellikle sosyal durumlarda ve resmi ifadelerde yaygındır.
Bir adım ileri
B1 seviyesinden sonra, Japonca'da edilgen yapı daha karmaşık şekillerde ve farklı anlam katmanlarıyla öğrenilir. Örneğin, zorlayıcı edilgen (使役受身, shieki ukemi) yapısı ile birinin zorla bir şey yapması anlatılır. Ayrıca, edilgen yapının saygı diliyle birleşimi (敬語, keigo) detaylı olarak incelenir. Bu sayede öğrenciler, daha resmi ve sosyal açıdan uygun ifadeler kullanabilirler.
Özet
Japonca'da edilgen yapı, başkalarının yaptığı eylemlerden etkilenmeyi anlatmak için kullanılır. Fiil türüne göre farklı şekillerde oluşturulur ve günlük iletişimde sıkça yer alır. Ayrıca, edilgen yapının anlamı sadece pasif değil, aynı zamanda nezaket ve zorunluluk gibi farklı işlevler de taşır.