C1 İspanyolcasında mizahi köşe yazısı ve kısa öykü, deyimi, ironiyi ve üslup kaydını aynı bakışla okuyup bilinçli kullanmayı öğretir.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Mizahi köşe yazısı ve kısa öykü ne işe yarar?
C1 can-do hedefi şudur: ima, mizah ve üslup kayması içeren metinleri bağımsız okuyup yazarın tutumunu çıkarabilirsiniz. Dünyada bu konu otantik metinle öğretilir: önce bir columna de humor (kolumna de umor: mizah köşesi), sonra aynı temalı bir cuento breve (kuento brebe: kısa öykü) okunur. İspanyolca basında mizahi köşe, yirminci yüzyılda günlük gazetenin alışılmış bir parçası olmuştur. Köşe güncel bir olaya tutunur; öykü ise kurmaca bir sahnede güldürür veya iğneler.
Bu metinler kahvaltıda, telefonda ve sınav okumasında çıkar. Yazarın tono (tono: üslup, ses)unu kaçırırsanız cümleyi düz bilgi sanırsınız. Köşe çoğu zaman yo (yo: ben) ile konuşur; öykü bir anlatıcı seçer. İkisi de deyim kullanır ama sözleşme farklıdır: köşe okurla şimdi ve burada konuşur, öykü bir sahne kurar. Okurken sorun: yazar bunu ciddi mi söylüyor, yoksa tersini mi ima ediyor?
Örnek
En este barrio el semáforo en rojo es una sugerencia educada. (en este barriyo el semaforo en roho es una suherensiya edukada: Bu mahallede kırmızı ışık nazik bir öneridir.) Düz anlam övgü gibi durur; asıl iş, kuralın delindiğini iğnelemektir. C1 mizahı çoğu zaman bu ters çevirmede gizlidir.
İroni, deyim ve ima: C1'de neyi duyarsınız?
İroni, söylenenin tersini ima etmektir; alay iğneler; mizah bazen kimseyi incitmeden gülümsetir. C1'de bunları ayırmak bir can-do'dur: karmaşık söylemin örtük anlamını fark edebilirsiniz. Öğretmen tahtada bir cümleyi önce düz, sonra ironik okutur; sınıf ezgiyle anlamın nasıl döndüğünü duyar. Ironía (iro-ni-a, vurgu ni'de) sözcüğünü tanımak yetmez; cümlenin ezgisini de duymak gerekir.
Deyim, mizahın kısa yoludur. Estar hasta las narices (estar asta las narises: burama kadar geldi), no tener desperdicio (no tener desperdisyo: ziyanı yok, her cümlesi olay) ve hacer de tripas corazón (aser de tripas korason: zoruna gitse de göğüslemek) C1'de sık geçer. Küçümseme de ironiktir: No está mal (no esta mal: fena değil) çoğu zaman çok iyidir. Menos mal (menos mal: iyi ki) ve ¡Faltaba más! (faltaba mas: daha nesi eksikti) bağlamda övgü, sitem veya şaka olabilir.
Örnek
—¿Has leído la columna de hoy? (as leido la kolumna de oy: Bugünkü köşeyi okudun mu?) —Sí. Dice que el Wi-Fi del barrio es un lujo medieval. (si. dise ke el ui-fi del barriyo es un luho medyeibal: Evet. Mahalle ağının ortaçağ lüksü olduğunu söylüyor.) —Eso no es un cumplido. (eso no es un kumplido: Bu bir iltifat değil.) —Exacto. Es ironía. (eksakto. es iro-ni-a: Aynen. Bu ironi.) Ortaçağ lüksü övmek değil; bağlantının kötü olduğunu iğnelemektir.
Üslup kaydı: aynı şaka, iki ağız
Üslup kaydı, kime, nerede, hangi tonda konuştuğunuzdur. İspanyolcada kabaca registro culto (rehistro kulto: seçkin üslup), registro estándar (rehistro standar: standart) ve registro coloquial (rehistro kolokyal: konuşma üslubu) ayrılır. Mizahi köşe bunları karıştırabilir: cümle kuruluşu ciddi, vuruş ise gündelik durur. C1 can-do'su şudur: aynı konuyu iki kayıtta görüp farkı açıklayabilirsiniz. Dünya sınıflarında bu, aynı haberi iki üslupta yeniden yaz göreviyle çalışılır.
Resmi ağızda şaka mesafeli durur: Cabe señalar que la puntualidad es, en este instituto, un milagro cotidiano. (kabe senyalar ke la puntwalidad es, en este instituto, un milagro kotidiano: Belirtmek gerekir ki bu lisede dakiklik gündelik bir mucizedir.) Gündelik ağız kısalır: Llegar a tiempo aquí ya es de premio, oye. (yegar a tyempo aki ya es de premio, oye: Burada vaktinde gelmek ödüllük, ha.) Birinci cümle köşeye, ikinci samimi sohbete yakışır. Asıl hata, iki kaydı tek paragrafta rastgele karıştırmaktır.
Örnek
Resmi: El comedor ofrece una experiencia memorable, sobre todo si uno colecciona sorpresas. (el komedor ofrese una eksperyensiya memorable, sobre todo si uno koleksiyona sorpresas: Yemekhane unutulmaz bir deneyim sunar, hele insan sürpriz biriktiriyorsa.) Gündelik: En el comedor nunca se sabe qué hay; eso también es aventura. (en el komedor nunka se sabe ke ay; eso tam-bi-en es abentura: Yemekhanede ne çıktığı belli olmaz; bu da bir macera.) İkisi de ironiktir; birincisi mesafeli, ikincisi omuz silkerek konuşur.
Kısa öyküde mizah nasıl kurulur?
Kısa öyküde mizah çoğu zaman sahnededir, slogan değildir. Anlatıcı kahramandan çok şey bilir; kahraman ciddi konuşur, okur ise aksini görür. Buna durum ironisi denir. C1 can-do'su şudur: anlatıcının tutumu ile karakterin sözü çelişince bunu fark edebilirsiniz. Dünya sınıflarında kısa metin durdurulup kim biliyor, kim bilmiyor diye sorulur. Öykü köşeden uzundur ama her cümlesi şaka taşımaz; gülme çoğu zaman son cümlede birikir.
Okurken üç iz sürün: kim konuşuyor, ne saklıyor, son cümle başı nasıl ters çeviriyor? Telaffuz da karakteri ele verir. Ciddi bir cümleyi çok ağır okumak ironiyi büyütür. Öğretmenin bir öğrenciye öykü okutması bu yüzden işe yarar: ses, yazılı mizahı duyulur kılar. Siz de metni iki kez okuyun; ikinci okuyuşta yalnızca ima cümlelerini işaretleyin.
Örnek
Luis llegó al examen con una sonrisa de experto. (luis yego al eksamen kon una sonrisa de experto: Luis sınava uzman gülümsemesiyle geldi.) Había estudiado, decía, lo justo. (abiya estudyado, desia, lo husto: Tam gereği kadar çalıştığını söylüyordu.) La primera pregunta era su nombre. (la primera pregunta era su nombre: İlk soru adıydı.) La dejó en blanco, por si acaso. (la deho en blanko, por si akaso: Olur a diye boş bıraktı.) Gülme son cümlededir: aşırı güven en kolay soruda biter. Anlatıcı yargılamaz; sahne yeter.
Sınıfta okumak, gülmek ve üretmek
Birlikte okumak, mizahı bireysel bir sır olmaktan çıkarır. C1 can-do'su yalnızca anlamak değil, kısa bir mizahi metin üretmektir: yaklaşık yüz yirmi sözcükte bir köşe paragrafı yazabilir, bir deyim ve bir ironik cümle yerleştirirsiniz. Sınıfta sıra şöyledir: sessiz okuma, gülünen yeri işaretleme, neden güldüğümüzü Türkçe açıklama, sonra hedef dilde bir cümlelik gerekçe. Gülmek kaçış değil, anlamın kanıtıdır; kimsenin gülmediği şaka çoğu zaman üslup kaydının kaçtığı yerdir.
Üretirken üç kural yeter. Konuyu küçük seçin: kantin kuyruğu, yoklama, yağmurda zil. Bir deyimi zorlamadan yerleştirin. Son cümlede ironi bırakın; her cümleyi şakaya çevirmeyin. Kalıp olarak Lo más bonito de... es que... (lo mas bonito de... es ke...: ...nın en güzel yanı ... olmasıdır) işe yarar; övgü gibi başlar, sitemle biter. Bir sonraki iş, aynı paragrafı daha resmi kayda çevirmektir. Böylece üslup kası çalışır.
Örnek
Lo más bonito del comedor es que el menú es un misterio diario. (lo mas bonito del komedor es ke el menu es un misteryo diario: Kantinin en güzel yanı, menünün günlük bir gizem olmasıdır.) Hoy, según el cartel, había pollo. (oy, segun el kartel, abiya poyo: Bugün, afişe göre tavuk vardı.) El pollo, por su parte, no se dio por aludido. (el poyo, por su parte, no se diyo por aludido: Tavuk ise üstüne alınmadı.) İroni, tavuğun üstüne alınmamasındadır. C1'de bu kadarı yeter; argo yığmak gerekmez.
Türkçe konuşanların sık düştüğü tuzaklar
Türkçeden gelen ilk tuzak, deyimi kelime kelime taşımaktır. Comerse la cabeza (komerse la kabesa: kafa yemek, fazla düşünmek) şanslı bir karşılıktır; ama gözüm kesmiyoru göze bağlamak çoğu zaman komik değil, anlaşılmaz olur. İkinci tuzak, ironiyi yalan sanmaktır. İroni, gerçeği ters cümleyle göstermek ister; dinleyen bağlamı biliyorsa söz yalan değil, ortak bir gülümsemedir. Sınavda yazar bunu ciddi söylüyor mu sorusu bu yüzden sorulur.
Üçüncü tuzak, mizahı argo sanmaktır. C1 köşe yazısı kaba sözle değil, mesafe ve ima ile güldürür. Dördüncü tuzak, tú (tu: sen) ile usted (usted: siz, resmi) karışımıdır; köşe okura tek kayıttan seslenir. Beşinci tuzak, ser ve estar (ser / estar: olmak) ile ironik nitelemedir: Es brillante (es briyante: parlaktır) kalıcı yargı, Está brillante (esta briyante: parlak duruyor) ise durumdur. Yazıp sesli okuyun; Türkçe kulağa hoş gelen cümle İspanyolcada düz ve garip kalabilir.
Örnek
Türkçe Bu da iş mi cümlesini kelime kelime ¿Esto también es trabajo? (esto tam-bi-en es trabaho: Bu da iş mi?) diye yazmak, bağlam yoksa şaka değil soru olur. Daha doğal ironi: Un trabajo fascinante, sobre todo a las siete de la mañana. (un trabaho fasinante, sobre todo a las syete de la manyana: Büyüleyici bir iş, hele sabah yedide.) Övgü sözcüğü fascinante (fasinante: büyüleyici) sitemi gizler. Doğru yol, Türkçeyi çevirmek değil, İspanyolcanın hazır kalıbını seçmektir.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: İroni, yalan söylemektir. Doğrusu: İroni, dinleyenin de bildiği gerçeği ters cümleyle göstermektir. Amaç aldatmak değil, ortak bir ima kurmaktır.
- Yanlış: C1 mizahı bol argo ve kaba söz demektir. Doğrusu: C1 köşe ve öyküde mizah çoğu zaman ima, deyim ve üslup kaymasıyla kurulur. Argo yığmak üslubu düşürür, anlamı yükseltmez.
- Yanlış: Türkçe deyimler İspanyolcaya kelime kelime taşınır. Doğrusu: Deyim kültüre bağlı bir kalıptır. Karşılık aranır; yoksa durum cümlesiyle ironi kurulur, bire bir çeviri yapılmaz.
- Yanlış: Mizahi köşe yazısı ile mizahi kısa öykü aynı türdür. Doğrusu: Köşe güncel olaya ve yazarın sesine yaslanır; öykü kurmaca sahne ve anlatıcı seçer. İkisi de ironi kullanır ama okurla kurdukları sözleşme farklıdır.
- Yanlış: Cümlede gülümseme yoksa mizah da yoktur. Doğrusu: Yazılı ironi çoğu zaman ciddi bir yüzle gelir. Gülme ses ve bağlama aittir; düz duran cümle en keskin şaka olabilir.
Bir adım ileri
C2'ye yaklaşırken aynı metinler daha uzun ve daha örtük okunur; parodi, taşlama ve anlatıcı oyunu ayrı ayrı adlandırılır. Öğrenci, İspanya ile Latin Amerika üslubunun tek bir şaka kalıbına sığmadığını görür. Şakayı başka kayda aktarmak kelime değiştirmek değil, etkiyi korumaktır. Sözlü tarafta ise tartışma ve sunumda ironiyi kontrol etmek, karşı tarafı küçük düşürmeden mesafe koymak çalışılır.
Özet
C1'de mizahi köşe ve kısa öykü, deyim, ironi ve üslup kaydını aynı bakışla okutur. Köşe güncel ve kişiseldir, öykü sahne kurar; ikisinde de asıl anlam çoğu zaman cümlenin ters yüzündedir. Türkçeden bire bir aktarım yerine hedef dilin kalıbını seçmek hem hatayı azaltır hem mizahı anlaşılır kılar.