Etik ikilem raporu ve tartışma tekrarı

Etik ikilemi tanımak ve C1 can-do hedefi

CEFR C1 can-do hedefi şudur: soyut bir etik sorunu yapılandırılmış biçimde açıklayabilir, çatışan değerleri ayırabilir ve gerekçeli bir sonuç önerebilirsiniz. Un dilema ético (un di-le-ma e-ti-ko) iki meşru ilkenin aynı anda tam uygulanamadığı gerilimdir. Türkçede ikilem bazen basit zor karar anlamına gelir; hedef dilde ise özellikle ilke çatışması kastedilir. Araştırmacı bilimsel şeffaflık ile katılımcıyı koruma görevi arasında kalabilir.

Bu gerilim aşı çalışmalarında, okul anketlerinde ve yüz tanıma projelerinde tekrarlanır. C1 sözvarlığı şunları kapsar: consentimiento informado (konsentimyento informado), confidencialidad (konfidensialidad), integridad científica (integridad sientifika), conflicto de intereses (konflikto de interes-es). Telaffuzda ética e-ti-ka, justicia hus-ti-sia notunu unutmayın; j harfi Türkçedeki j gibi değil, hımsı bir h sesine yakındır. Dört klasik ilke şunlardır: autonomía (autonomi-a), beneficencia (benefisensia), no maleficencia (no malefisensia) ve justicia.

Etik kurul, protokol ve dünyada nasıl öğretilir

Dünyada araştırma etiği, II. Dünya Savaşı sonrası insan deneylerinin soruşturulmasıyla kurumsallaştı. Nürnberg Kuralları (1947) rızayı ve zararın önlenmesini yazılı hale getirdi; Dünya Tabipler Birliğinin Helsinki Bildirgesi (1964) ise tıbbi araştırmada katılımcı yararını merkeze aldı. Birçok ülkede comité de ética (komite de etika) veya benzeri kurullar, protocolo de investigación (protokolo de investigasyon) metnini onaylamadan saha çalışmasına izin vermez. Derslerde ABD, Avrupa ve Latin Amerika programları olayı önce vaka, sonra ilke, sonra karar sırasıyla işler.

Kurulun sorduğu sorular C1 öğrencisinin rapor iskeletidir: Kim zarar görebilir? Rıza gerçekten özgür müdür? Veri kimde kalır? Yarar kimlere dağılır? El protocolo debe justificar cada procedimiento y prever los riesgos residuales. (El protokolo debe hustifikar kada prosedimyento i preber los riesgos residuales.) Türkçesi: Protokol her işlemi gerekçelendirmeli ve artakalan riskleri öngörmelidir. Sık yanlış anlama, kurulun yalnızca imza makinesi olduğu sanısıdır; asıl işi zararı görünür kılmaktır.

Günlük hayatta aynı mantık okul projesi anketine, sporcu performans testine ve uygulama içi veri toplamaya da uygulanır. Öğrenci transparencia (transparensia) ve rendición de cuentas (rendisyon de kuentas, hesap verebilirlik) kalıplarını ezberlemez, bir protokol cümlesine yerleştirir. Sin un protocolo claro, la buena intención no basta. (Sin un protokolo klaro, la buena intensiyon no basta.) Türkçesi: Açık protokol yoksa iyi niyet yetmez.

Etik ikilem raporu: yapı, bağlaç ve kanıt dili

C1 can-do: karmaşık bir konuda açık, düzenli, bağlaçlı bir informe (informe) yazabilirsiniz. Raporun iskeleti şudur: bağlam, olgular, çatışan ilkeler, seçeneklerin yararı ve zararı, gerekçeli öneri, sınırlılıklar. Önce olay, sonra yorum gelir; aksi halde metin nutuk olur. Yararlı bağlaçlar: no obstante (no obstante), en consecuencia (en konsekensia), cabe destacar que (kabe destakar ke), a pesar de que (a pesar de ke), por un lado... por otro lado (por un lado... por otro lado).

Kanıt dili spekülasyondan ayrılır. Los datos indican que... (Los datos indikan ke) olguyu; cabría interpretar que... (kabria interpretar ke) yorumu işaret eder. Öneri cümlelerinde sıkça dilek-şart (subjuntivo) gerekir: Es imprescindible que se anonimicen los datos antes de compartirlos. (Es impresindible ke se anonimisen los datos antes de kompartirlos.) Türkçesi: Veriler paylaşılmadan önce anonimleştirilmelidir. Türkçe konuşan öğrenci burada sıkça bildirme kipinde kalır; C1 raporunda gereklilik çoğu kez subjuntivo ister.

Uzun cümle C1 demek değildir; netlik C1 demektir. Her paragrafta bir iddia, bir kanıt, bir sonuç yeter. El plagio, la fabricación de datos y la omisión deliberada de riesgos constituyen faltas graves de integridad. (El plahio, la fabrikasyon de datos i la omisyon deliberada de riesgos konstitü-yen faltas grabes de integridad.) Türkçesi: İntihal, veri uydurma ve risklerin kasten gizlenmesi ağır dürüstlük ihlalleridir. Rapor bu üçünü birbirine karıştırmaz; her birini ayrı örnekle gösterir.

Tartışma tekrarı: görüş, itiraz ve uzlaşma kalıpları

Tartışma tekrarı, duyulan konuşmayı özetleyip kendi konumunu ekleme işidir; C1 can-do olarak nüanslı karşıt görüşleri aktarabilir ve nazikçe ayrışabilirsiniz. Kişiye değil işleme itiraz edilir. Yararlı kalıplar: A mi modo de ver... (A mi modo de ber), Estoy de acuerdo en lo esencial, pero discrepo en... (Estoy de akuerdo en lo esensial, pero diskrepo en), No es que ignore el hallazgo, sino que cuestiono el procedimiento. (No es ke ignore el alyazgo, sino ke kuestyono el prosedimyento), Habría que reconsiderar el protocolo. (Abria ke rekonsiderar el protokolo).

İhlal bildirimi ayrı bir dil ister. Denunciar una irregularidad (denunsiar una irregulari-dad) kişisel düşmanlık değil, kurumsal koruma yoludur. Koridor tartışmasında ses yükselebilir; raporda ise kanıt, tarih ve tanık kalır. Los hechos deben exponerse sin adjetivos humillantes. (Los eços deben ekspunerse sin adhetibos umi-yantes.) Türkçesi: Olgular aşağılayıcı sıfatlar olmadan ortaya konmalıdır. C1 öğrenci tartışmayı yeniden yazarken alıntı ile yorumu ayırır: kim ne dedi, siz ne çıkarsıyorsunuz.

Türkçe kaynaklı sık dil hataları

Birinci grup hata, sahte dostlar ve çeviri kalıplarıdır. İngilizce actually ile karışan actualmente (aktualmente) aslında şu anda demektir; aslında için en realidad (en reali-dad) veya de hecho (de eço) kullanılır. Veri Türkçede tekil gibi davranır; İspanyolcada los datos son (los datos son) çoğuldur: los datos son confidenciales, el dato es değil. Ética ile ético sıfat-isim ayrımı da kayar: un dilema ético, la ética de la investigación.

İkinci grup, kip ve nezakettir. Gereklilikte bildirme kipinde kalmak metni kaba veya kesinlik iddialı yapar. Hay que respetar (Ay ke respetar) genel kuraldır; kişiye yönelik öneride es necesario que se respete (es nesesario ke se respete) subjuntivo ister. Tartışmada sen dili ve emir kipi C1 akademik üsluba uymaz. Debes callarte yerine Conviene examinar otra interpretación (Konbiene eksaminar otra interpretasyon) tercih edilir. İntihal için günlük copiar yetmez; raporda plagio (plahio) ve falta de atribución (falta de atribusyon) gerekir.

Üçüncü grup, onam ve gizlilik terimlerinin iç içe geçmesidir. Anonimato (anonimato) kimliğin hiç bilinmemesi, confidencialidad ise bilenin onu açıklamamasıdır; ikisi aynı değildir. Consentimiento informado imza demek değil, riski anlayarak evet demektir. Öğrenci raporda los participantes firmaron yazıp anlamayı kanıtladığını sanmasın. Doğrusu: ne anlatıldı, ne anlaşıldı, çekilme hakkı nasıl işledi.

Kararın açıklanması, günlük hayat ve tekrarın amacı

Karar toplantısı, raporun son bölümünün sözlü halidir. C1 can-do: karmaşık bir sonucu dinleyiciye açık gerekçeyle sunabilirsiniz. Kurul yalnızca evet veya hayır demez; hangi ilkenin ağır bastığını, hangi koşulla onay verdiğini ve itiraz yolunu söyler. El comité aprueba el estudio a condición de que se anonimicen los archivos y se ofrezca una vía de retirada. (El komite aprueba el estudio a kondisyon de ke se anonimisen los arçibos i se ofreska una bia de retirada.) Türkçesi: Kurul, dosyaların anonimleştirilmesi ve çekilme yolunun sunulması koşuluyla çalışmayı onaylar.

Tartışma tekrarı bu kararı ezberlemek için değil, gerekçeyi yeniden kurmak içindir. Öğrenci şunu yazabilmelidir: kim ne savundu, hangi kanıt kabul gördü, hangi risk kabul edilemez sayıldı. Günlük hayatta aynı şema staj yerindeki şüpheli veri, okul gazetesinde mahrem fotoğraf ve grup ödevinde yapay zekâ metni için işler. La lealtad al equipo no anula el deber de integridad. (La lealtad al ekipo no anula el deber de integridad.) Türkçesi: Ekibe bağlılık, dürüstlük görevini iptal etmez.

Bir sonraki adım, aynı raporu daha kısa sürede, daha az sıfatla ve daha çok kanıtla yazmaktır. Öğrenci kendi metnini sesli okuyup bağlaçları ve subjuntivo gerekliliklerini kontrol eder. Amaç mükemmel ahlak dersi değil; İspanyolcada denetlenabilir bir karar izi bırakmaktır.