İhtiyat ve epistemik kiplik (Hedging: it would appear, may well)

İhtiyat nedir: Akademik seste ölçülü konuşmanın yolu

CEFR C1 can-do hedefi şudur: Öğrenci akademik bir iddiayı kanıtın gücüne göre yumuşatabilir ve kesin olmayan çıkarımı açıkça işaretleyebilir. İngilizcede buna hedging denir; telaffuz hecing. Dilbilimde bu terim, bir yargının kesinlik derecesini düşüren sözcük ve kalıpları kapsar. Amaç kaçmak değil, okuru yanıltmamak ve eleştiriye yer açmaktır.

Dünyada konu özellikle akademik amaçlı İngilizce derslerinde öğretilir. Öğrenci önce kesin cümleyi görür: This method solves the problem. (Bu yöntem sorunu çözer.) Sonra aynı fikri ihtiyatla yeniden yazar: This method may well solve the problem. (Bu yöntem sorunu çözebilir; çözmesi oldukça olasıdır.) Telaffuz: may well mey vel. Terim 1970'lerde dilbilimde belirsiz sınırlı anlamları tanımlamak için öne çıktı; sonraki on yıllarda akademik yazın çalışmaları, makale yazarlarının iddialarını nasıl yumuşattığını gösterdi.

Günlük hayatta da aynı mantık işler. The film is a masterpiece. (Film bir başyapıt.) kesin bir yargıdır. It would appear that the film is a masterpiece. (Film bir başyapıt gibi duruyor.) ise yargıyı izlenime bağlar. Akademik tartışmada ikinci tür daha saygın bulunur çünkü dinleyiciye her şeyi biliyorum mesajı vermez. Sık yanlış anlama şudur: İhtiyat zayıflık sanılır; oysa C1'de ihtiyat, kanıtı ciddiye alan bir güç işaretidir.

Epistemik kiplik: Kesinlik merdivenini okumak

Epistemik kiplik, konuşanın bir önermenin ne kadar doğru olabileceğine dair yargısını taşır. Telaffuz ipucu: epistemik. C1'de merdiven kabaca şöyledir. Yüksek kesinlik: must (mast), will (vil), certainly (sötınli). Orta-yüksek: should (şud), likely (laykli), may well (mey vel). Orta-düşük: it would appear (it vud öpiır), seem (siim), suggest (söcest). Düşük: might (mayt), could (kud), possibly (posibli). Öğrenci iddiayı bu merdivende kaydırarak kanıta uydurur.

Türkçede belki, galiba, herhalde, kesin gibi sözcükler benzer işi görür; ancak akademik İngilizcede tek bir I think (ay think, bence) yetmez. C1 okuru The evidence suggests that... (Kanıt şunu düşündürüyor...) veya It is likely that... (Şu olasıdır...) bekler. Öğretmenin tahtadaki grafiği şu işe yarar: Öğrenci must ile might arasındaki mesafeyi görür ve cümlesini bilinçle seçer.

Somut olay: Bir öğrenci iklim ödevinde Cities will disappear by 2050. (Kentler 2050'ye kadar yok olacak.) yazarsa iddia kanıttan büyük durur. Aynı fikir C1'de şöyle durur: Some coastal cities may well face severe flooding by 2050. (Bazı kıyı kentleri 2050'ye kadar ciddi sel riskiyle karşılaşabilir.) Telaffuz: may well face mey vel feys. Merdiven, abartıyı değil oranı öğretir.

İki temel kalıp: it would appear ve may well

It would appear (that) + cümle kalıbı, eldeki belirtiye dayanan temkinli bir çıkarımdır. Telaffuz: it vud öpiır det. Appear (öpiır) burada görünmek, izlenim vermek demektir. Yakın eşleri: It appears that... (Görünüşe göre...), It would seem that... (Öyle görünüyor ki...), It seems likely that... (Olası görünüyor ki...). C1'de would eki kalıbı daha resmi ve daha mesafeli yapar; bu yüzden sözlü seminerde ve yazılı makalede sık tercih edilir.

May well + yalın fiil kalıbı ise may den daha güçlü bir olasılıktır: oldukça olası, şaşırtıcı olmaz. Telaffuz: mey vel. She may come. (Gelebilir.) zayıf bir kapı açar; She may well come. (Gelmesi oldukça olasıdır.) ise konuşanın eğilimini belli eder. Kardeşi might well (mayt vel) biraz daha temkinlidir. C1 öğrencisi şu ayrımı ezberlemelidir: may well ihtimal bildirir; may as well (mey ez vel) ise madem öyle, bari yapalım anlamındadır ve bu dersteki konu değildir.

Kalıpları birleştirmek C1'de doğaldır. It would appear that the new timetable may well reduce late arrivals. (Yeni programın geç kalmaları azaltması oldukça olası görünüyor.) Telaffuz: taymteybl, ridiuz, leyt örayvılz. Öğretmen tahtada önce kesin cümleyi yazar, sonra would appear ve may well ekleyerek aynı fikrin nasıl akademikleştiğini gösterir. Öğrenci de kendi taslağında her kesin fiili bu iki süzgeçten geçirmeyi alışkanlık edinir.

Akademik yazıda ihtiyat: Kanıtın cümledeki yeri

Yazılı akademik İngilizcede ihtiyat çoğu zaman fiilin yanına, öznenin başına veya tümce başı kalıba yerleşir. Sık C1 araçları: suggest (söcest, düşündürür), indicate (indikeyt, gösterir), tend to (tend tu, eğilimindedir), appear to (öpiır tu), arguably (argüöbli, tartışılabilir biçimde), relatively (reletivli, görece). Prove (pruv), show clearly, always, never gibi sözcükler kanıt zayıfsa tehlikelidir. Can-do: Öğrenci bir taslak paragraftaki kesin fiilleri tarayıp kanıta uygun kiplikle değiştirebilir.

Dünyada bu beceri derlem temelli öğretilir: Öğrenci gerçek makalelerde may, might, appear sıklığına bakar ve kendi metnini o dağılıma yaklaştırır. Fen yazınında the data suggest yaygındır; toplum bilimlerinde it would appear ve arguably daha sık duyulur. Disiplin farkını ezberlemek zorunda değilsiniz; önemli olan şudur: Sonuç bölümünde bile yüzde yüz dil, C1 okurunu tedirgin eder.

Somut metin. Zayıf taslak: The survey proves that teenagers hate reading. Schools fail because they ignore this fact. (Anket, ergenlerin okumaktan nefret ettiğini kanıtlar. Okullar bu gerçeği yok saydığı için başarısızdır.) Güçlü C1 taslak: The survey suggests that many teenagers read less than expected. It would appear that schools may well need more engaging reading lists, although other factors could also play a role. (Anket, birçok ergenin beklenenden az okuduğunu düşündürüyor. Okulların daha çekici okuma listelerine ihtiyaç duyması oldukça olası görünüyor; yine de başka etkenler de rol oynayabilir.) İkinci metin aynı fikri taşır ama abartmaz.

Sözlü akademik tartışmada ihtiyat: Tezi ölçülü sunmak

Sözlü seminerde ihtiyat, yazıdaki kadar kalıp ama daha esnek durur. C1 can-do: Öğrenci bir tez sunumunda karşı görüşe yer açacak kiplik kullanabilir. İşe yarayan sözlü kalıplar: I would argue that... ( savlardım ki...), It seems to me that... (bana öyle geliyor ki...), One could say that... (denebilir ki...), To some extent... (belli ölçüde...), As far as the evidence goes... (kanıtın elverdiği kadarıyla...). Telaffuz: ay vud argyu det; it siimz tu mi det; tu sam ekstent.

Karşı çıkarken de ihtiyat nezaket ve güç bir arada tutar. You are wrong. (Yanılıyorsun.) tartışmayı kilitler. It would appear that another reading is possible. (Başka bir okumanın mümkün olduğu anlaşılıyor.) ise kapıyı açık bırakır. Your data may well support a different conclusion. (Verileriniz başka bir sonucu da destekliyor olabilir.) dinleyiciyi rencide etmeden itiraz eder. Telaffuz: difrınt kınklujın. Ortaöğretim münazarasında bu ton, jüriye olgunluk sinyali verir.

Pratik kural: Sunumun iddia cümlesinde bir ihtiyat, kanıt cümlesinde daha az ihtiyat, sınırlılık cümlesinde yeniden ihtiyat. Örneğin tez: School uniforms may well improve punctuality. Kanıt: In our survey, late arrivals dropped by twelve percent. Sınır: It would appear that other factors, such as bus times, also played a role. (Başka etkenlerin, örneğin otobüs saatlerinin, de rol oynadığı anlaşılıyor.) Böylece öğrenci ne kaçmış ne de abartmış olur.

Türkçe kaynaklı sık hatalar ve onarım yolları

Birinci aktarım hatası, Türkçedeki bence ve bana göre kalıplarını akademik metinde sürekli I think ile karşılamaktır. C1 akademik seste kişi zamiri yerine kanıt özne olur: The findings suggest... (Bulgular düşündürüyor...), It would appear that.... İkinci hata, kesinlikle, mutlaka, hiç kuşkusuz sözcüklerini her yerde definitely (definitli) veya must ile vermektir. Kanıt sınırlıysa bu sözcükler abartıya dönüşür. Üçüncü hata, may well ile may as well karışımıdır; ikincisi ihtimal değil, bari yapalım anlamındadır.

Dördüncü hata, ihtiyatı abartıp iddiayı yok etmektir: It might possibly perhaps seem that the results could maybe indicate something. Böyle cümle C1 değil, sisdir. Bir veya iki yumuşatıcı yeter. Beşinci hata, appear ile seem farkını yok saymaktır; ikisi de izlenim bildirir, ancak it would appear that yazılı akademik tonda biraz daha mesafelidir. Onarım alıştırması: Her taslakta önce kesin sözcükleri işaretle, sonra merdivenden bir basamak in, sonra cümleyi sesli oku. Telaffuz oturunca seçim de oturur.