Gömülü yan cümlelerde zaman uyumu, ana cümlenin zamanını mekanik biçimde kopyalamak değil, anlatılan olayların birbirine göre eşzamanlılığını, önceliğini ve sonralığını açıkça kurmaktır.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Gömülü yan cümlenin yapısı
Gömülü yan cümle, başka bir cümlenin içine yerleşerek onun bir ögesi gibi çalışan cümledir. Fransızcada bu yapı çoğu zaman bir düşünceyi, görüşü, bilgiyi veya aktarılan sözü belirtir: Je pense que le texte critique la société moderne. Türkçesi: Metnin modern toplumu eleştirdiğini düşünüyorum. Burada Je pense ana cümle, que le texte critique la société moderne ise gömülü yan cümledir.
Gömülü yapı birden fazla katmana da sahip olabilir. Örneğin La critique affirme que l’auteur explique pourquoi le personnage refuse ce qu’on lui propose. cümlesinde eleştirmen bir iddia ileri sürer; yazarın açıklaması ve karakterin reddi bu iddianın içine gömülür. Türkçesi: Eleştiri, yazarın karakterin kendisine önerileni neden reddettiğini açıkladığını ileri sürer. Böyle cümlelerde önce cümle sınırlarını, sonra her fiilin hangi özneye ve hangi zamana bağlı olduğunu belirlemek gerekir.
Zaman uyumunu incelemeden önce bağlaçları ve fiilleri işaretlemek yararlıdır. que, parce que, bien que ve si gibi bağlaçlar farklı türde yan cümleler başlatabilir; ancak bağlacın varlığı tek başına hangi zamanın seçileceğini belirlemez. Asıl ölçüt, olayların anlatım anına ve birbirlerine göre zaman ilişkisidir.
Örnek
La chercheuse explique que le roman montre une société qui refuse de reconnaître ses contradictions. Türkçesi: Araştırmacı, romanın çelişkilerini kabul etmeyi reddeden bir toplumu gösterdiğini açıklar. Ana cümle ve yan cümle şimdiki zamandadır; çünkü açıklama ile romanın gösterdiği durum anlatım anında geçerli kabul edilmektedir.
Zaman çizelgesi ve temel uyum ilişkileri
Ana cümle geçmiş zamandaysa Fransızcada klasik zaman uyumu, olayların ana fiile göre konumunu görünür kılar. Eşzamanlılık için çoğunlukla l’imparfait, daha önce gerçekleşmiş olay için le plus-que-parfait, sonradan gerçekleşecek olay için le conditionnel présent kullanılır. Le plus-que-parfait, özellikle geçmişteki bir referans noktasından daha önce gerçekleşen olayları belirtir. Bu ilişkiyi ezberlenmiş bir tablo olarak değil, geçmişteki bir bakış noktasından kurulan zaman çizelgesi olarak düşünmek daha doğrudur.
Örneğin Elle a déclaré qu’elle travaillait sur ce chapitre. cümlesinde çalışma, açıklama yapıldığı sırada sürmektedir. Türkçesi: Bu bölüm üzerinde çalıştığını açıkladı. Elle a déclaré qu’elle avait terminé le chapitre. cümlesinde bitirme, açıklamadan önce gerçekleşmiştir: Bölümü bitirmiş olduğunu açıkladı. Elle a déclaré qu’elle terminerait le chapitre le lendemain. cümlesinde ise bitirme, açıklamadan sonra beklenmektedir: Bölümü ertesi gün bitireceğini açıkladı.
Bununla birlikte Fransızca mekanik bir dönüşüm sistemi değildir. Genel doğrular, hâlâ geçerli bilgiler veya anlatıcının özellikle canlı tutmak istediği ifadeler geçmiş anlatımın içinde şimdiki zamanda kalabilir. Bu nedenle L’auteur a montré que la mémoire est fragile. cümlesi, belleğin genel olarak kırılgan olduğu düşüncesini vurgular; était fragile kullanımı ise bu özelliği geçmiş anlatı çerçevesine daha sıkı bağlar.
Örnek
Le professeur a expliqué que l’étudiante avait lu l’article, qu’elle en discutait avec ses camarades et qu’elle présenterait ses conclusions le lendemain. Türkçesi: Öğretmen, öğrencinin makaleyi okumuş olduğunu, onu arkadaşlarıyla tartıştığını ve sonuçlarını ertesi gün sunacağını açıkladı. Çözüm: avait lu önceki olaydır; discutait açıklama anıyla eşzamanlıdır; présenterait ise geçmişteki bakış noktasından sonraki olaydır.
Şimdiki zamanla kurulan uyum ve kip seçimi
Ana cümle şimdiki zamandaysa yan cümlede otomatik bir geçmiş zaman değişimi yapılmaz. Eşzamanlı veya genel bir durum için le présent, önce gerçekleşmiş bir olay için le passé composé ya da geçmişteki başka bir olaya göre daha önce gerçekleşmiş bir olay için le plus-que-parfait, sonraki olay için le futur simple kullanılabilir. Örneğin Je sais qu’il a quitté la ville. Türkçesi: Onun şehirden ayrıldığını biliyorum. Ayrılma, bilme eyleminden önce gerçekleşmiştir.
Koşul cümlelerinde de zaman ilişkisi önemlidir. Si l’auteur avait supprimé ce passage, l’interprétation serait différente. Türkçesi: Yazar bu bölümü çıkarmış olsaydı, yorum şimdi farklı olurdu. Burada geçmişte gerçekleşmemiş bir koşul plus-que-parfait ile, onun şimdiki sonuç ihtimali ise conditionnel présent ile verilir. Geçmişte gerçekleşmemiş bir koşulun geçmişteki sonucundan söz etmek gerekirse Si l’auteur avait supprimé ce passage, l’interprétation aurait été différente. denir: Yazar bu bölümü çıkarmış olsaydı, yorum farklı olurdu.
Dilek, gereklilik, kuşku veya duygusal tutum bildiren fiil ve ifadelerden sonra kullanılan le subjonctif için de zaman ilişkisi göz önünde tutulur. Günümüz Fransızcasında yan cümlede çoğunlukla le subjonctif présent veya le subjonctif passé kullanılır; edebî ve daha resmî bağlamlarda l’imparfait du subjonctif ve le plus-que-parfait du subjonctif görülebilir. Öğrenci, nadir ve tarihî biçimleri günlük Fransızcanın zorunlu kuralı sanmamalıdır.
Örnek
Je doute qu’il comprenne la portée de cette citation. Türkçesi: Bu alıntının kapsamını anladığından şüpheliyim. Je doute qu’il ait compris la portée de cette citation. Türkçesi: Bu alıntının kapsamını anlamış olduğundan şüpheliyim. İlk cümlede anlama eylemi şimdiki zamanla bağlantılıdır; ikincisinde anlama eylemi daha önce tamamlanmış kabul edilir.
Edebî metinlerde ve metinlerarasılıkta zaman katmanları
Edebî bir metinde tek bir zaman düzlemi bulunmayabilir. Anlatıcı geçmişte yaşanan bir olayı aktarırken karakterin o sıradaki düşüncesini, daha eski bir anıyı veya geleceğe ilişkin beklentiyi aynı gömülü cümle içinde verebilir. Bu nedenle yalnızca fiil zamanlarını saymak yeterli değildir; anlatıcının bakış noktası, konuşan kişi ve olayların birbirine göre sırası da incelenmelidir.
Metinlerarasılık, bir metnin başka bir metinden alıntı yapması, ona gönderme yapması veya onunla tartışmasıdır. Bir eleştirmen Le roman reprend une image que Baudelaire avait déjà utilisée. dediğinde, romanın Baudelaire’in daha önce kullandığı bir imgeyi yeniden ele aldığı belirtilir. Türkçesi: Roman, Baudelaire’in daha önce kullanmış olduğu bir imgeyi yeniden ele alır. Buradaki avait déjà utilisée, hem önce gerçekleşmeyi hem de başka bir metne ait geçmiş katmanı gösterir.
Aktarılan söylem ile anlatıcının yorumu da ayrılmalıdır. Le narrateur prétend que la ville est silencieuse, mais la description révèle qu’elle ne l’est pas. Türkçesi: Anlatıcı şehrin sessiz olduğunu ileri sürer, fakat betimleme onun sessiz olmadığını ortaya koyar. İlk yan cümle anlatıcının iddiasını, ikinci yan cümle ise metnin bu iddiayı sorgulayan yorumunu taşır.
Örnek
Dans son essai, la critique soutient que le poème évoque une crise que le poète avait vécue plusieurs années auparavant. Türkçesi: Eleştirmen denemesinde, şiirin şairin birkaç yıl önce yaşamış olduğu bir krizi çağrıştırdığını savunur. Çözüm: soutient eleştirmenin şimdiki zamandaki eylemidir; évoque şiirin metindeki işlevini belirtir; avait vécue ise şairin yaşadığı krizin şiirin veya eleştirmenin bu yorumu için esas alınan zamandan birkaç yıl önce gerçekleştiğini gösterir.
Çözümleme, yazma ve Türkçe kaynaklı hatalar
Karmaşık bir cümleyi çözerken dört adım izlenebilir: önce ana fiili bulun, sonra her bağlaçla başlayan yan cümleyi ayırın, ardından her fiilin zamanını belirleyin ve son olarak olayları bir zaman çizelgesine yerleştirin. Bu yöntem, uzun cümlelerde özne değişimini de görünür kılar. Akademik yazıda her gömülü cümleye aynı zamanı vermek yerine, anlam ilişkisini açıklamak daha güçlü ve daha doğal sonuç verir.
Türkçe konuşan öğrenciler bazen Türkçedeki zaman eklerini Fransızcaya doğrudan taşır. Türkçede tek bir geçmiş zaman biçimiyle ifade edilebilen farklı ilişkiler, Fransızcada l’imparfait, le passé composé ve le plus-que-parfait arasında ayrılabilir. Ayrıca Türkçedeki dolaylı anlatım düzeni Fransızcadaki kişi zamirleri ve fiil çekimleriyle bire bir örtüşmez. Bu nedenle çeviri yaparken önce anlam ilişkisini, sonra Fransızca zaman seçimini kurmak gerekir.
Akademik eleştiride kanıt ile yorum birbirinden ayrılmalıdır. Le texte montre que le personnage hésitait ifadesi metinsel bir gözleme dayanabilir; La critique affirme que cette hésitation annonce la fin du récit ifadesi ise eleştirmenin yorumunu bildirir. Bu ayrımı zaman, kip ve aktarma fiilleriyle açıkça göstermek, metinlerarası çözümlemenin güvenilirliğini artırır.
Örnek
Le chercheur écrit que l’auteur a repris un motif ancien, mais il ajoute que le roman le transforme afin de représenter les inquiétudes de son époque. Türkçesi: Araştırmacı, yazarın eski bir motifi yeniden kullandığını yazar; fakat romanın, kendi döneminin kaygılarını temsil etmek için bu motifi dönüştürdüğünü ekler. Çözüm: a repris önceki bir metinsel eylemi, transforme romanın güncel işlevini, ajoute ise araştırmacının ikinci yorumunu belirtir.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Ana cümle geçmiş zamandaysa bütün yan cümleler mutlaka geçmiş zamana çevrilmelidir. Doğrusu: Doğrusu, zaman seçimi olayların birbirine göre ilişkisine bağlıdır. Genel bir gerçek veya hâlâ geçerli bir bilgi için şimdiki zaman korunabilir: L’auteur a montré que la mémoire est fragile. Türkçesi: Yazar belleğin kırılgan olduğunu gösterdi.
- Yanlış: Fransızcada geçmişteki her olay için l’imparfait kullanılır. Doğrusu: L’imparfait çoğunlukla sürmekte olan, alışılmış veya eşzamanlı durumları gösterir. Tamamlanmış olaylarda bağlama göre le passé composé veya edebî anlatıda le passé simple kullanılabilir; geçmişteki başka bir referans noktasından daha önce gerçekleşen olaylarda ise le plus-que-parfait tercih edilir.
- Yanlış: Türkçedeki -miş eki her zaman le plus-que-parfait ile karşılanır. Doğrusu: Türkçedeki -miş farklı anlamlar taşıyabilir; Fransızca seçim bağlama göre değişir. Şimdiki zamanlı bir ana cümleye bağlı geçmişte tamamlanmış olay için le passé composé kullanılabilir: Je sais qu’il a lu le texte. Türkçesi: Metni okuduğunu biliyorum. Le plus-que-parfait ise genellikle geçmişteki başka bir referans noktasından daha önce gerçekleşen olayı belirtir.
- Yanlış: Dolaylı anlatımda Fransızca bütün kişi zamirlerini Türkçedeki gibi değiştirmek yeterlidir. Doğrusu: Kişi zamirleri, zaman zarfları ve fiil zamanları konuşanın bakış noktasına göre birlikte değerlendirilmelidir. Elle a dit qu’elle viendrait le lendemain. Türkçesi: Ertesi gün geleceğini söyledi.
- Yanlış: Edebî metinde görülen her nadir kip günlük ve akademik Fransızcada zorunludur. Doğrusu: Bazı imparfait du subjonctif ve plus-que-parfait du subjonctif biçimleri edebî veya tarihî üsluba aittir. Güncel kullanımda çoğu bağlam için le subjonctif présent ve le subjonctif passé yeterlidir.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta bu konu, anlatıbilim ve söylem çözümlemesiyle daha ayrıntılı biçimde ilişkilendirilebilir. Öğrenci, anlatıcının zamanı ile karakterin bakış zamanını ayırmayı ve le discours indirect libre gibi daha karmaşık aktarım biçimlerini tanımayı öğrenir. Ayrıca kip seçiminin kesinlik, kuşku, uzaklık ve anlatıcı tutumu üzerindeki etkisi incelenir. Böylece zaman uyumu yalnızca dilbilgisi konusu olmaktan çıkar, metnin anlamını kuran bir anlatım aracı hâline gelir.
Özet
Gömülü yan cümlelerde zaman uyumu, fiilleri otomatik olarak dönüştürmekten çok olayların zaman ilişkisini kurar. Geçmiş ana cümlede eşzamanlılık için l’imparfait, öncelik için le plus-que-parfait, sonralık için le conditionnel présent sık kullanılır; ancak genel doğrular ve güncel kullanım istisna yaratabilir. Edebî ve akademik metinlerde doğru çözümleme için cümle katmanları, anlatıcı sesleri ve metinlerarası zaman düzlemleri birlikte değerlendirilmelidir.