Edilgen çatı, alışverişte işlemi yapan kişiden çok ürünün, belgenin veya tüketici hakkının başına gelen olayı vurgulamamızı sağlar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Edilgen çatının temel anlamı
Edilgen çatıda cümlenin öznesi işi yapan kişi değil, işten etkilenen kişi veya nesnedir. Fransızcada edilgen yapı genellikle yardımcı fiil être ile temel fiilin geçmiş zaman ortacı kullanılarak kurulur. Örneğin mağazanın ürünü kontrol etmesini anlatmak yerine ürünün kontrol edildiğini söyleyebiliriz.
Edilgen yapıda yapan kişi önemliyse par kullanılır; yapan kişi bilinmiyorsa veya cümlede önemli değilse hiç söylenmeyebilir. Türkçedeki “-il”, “-in”, “-n” ve “-l” ekleri çoğu zaman Fransızcadaki bu yapıya karşılık gelir. Ancak Fransızcada fiilin zamanı, yardımcı fiil olan être üzerinden gösterilir.
Örnek
Le produit est vérifié par le vendeur. Ürün satıcı tarafından kontrol edilir. Le produit est vérifié. Ürün kontrol edilir. İlk cümlede işi yapan kişi belirtilmiştir; ikinci cümlede önemli olan yalnızca kontrol işleminin yapılmasıdır.
2. Edilgen çatının kuruluşu ve uyum
Temel kalıp şöyledir: etkilenen varlık + uygun biçimde çekimlenmiş être + geçmiş zaman ortacı. Geçmiş zaman ortacı, cümlenin öznesi olan isimle cinsiyet ve sayı bakımından uyum gösterir. Eril tekil için envoyé, dişil tekil için envoyée, eril çoğul için envoyés, dişil çoğul için envoyées biçimleri kullanılabilir.
Örneğin “makbuz” eril tekil olduğu için Le reçu est donné. denir; “fatura” dişil tekil olduğu için La facture est donnée. denir. Çoğul özne kullanıldığında hem être hem de geçmiş zaman ortacı çoğula göre çekilir. Bu uyum, yazılı Fransızcada özellikle önemlidir; bazı son ekler konuşmada duyulmasa da yazıda gösterilir.
Örnek
Le reçu est donné au client. Makbuz müşteriye verilir. La facture est envoyée par courriel. Fatura e-postayla gönderilir. Buradaki par courriel ifadesi işi yapan kişiyi değil, gönderme aracını belirtir. Les factures sont vérifiées. Faturalar kontrol edilir. Burada est tekil, sont çoğul özneyle kullanılmıştır.
3. Farklı zamanlarda edilgen cümle
Edilgen cümle yalnızca şimdiki zamanda kullanılmaz. Şimdiki zamanda être fiili şimdiki zamanda çekilir: est veya sont. Geçmişte tamamlanmış bir işlem için a été veya ont été kullanılır; gelecek için ise sera veya seront biçimleri tercih edilir.
Tüketici hakları metinlerinde bu zaman farkı anlamı değiştirir. Le client est remboursé. müşteriye geri ödeme yapıldığını veya yapılmakta olduğunu bildirir. Le client a été remboursé. geri ödemenin geçmişte tamamlandığını, Le client sera remboursé. ise geri ödemenin ileride yapılacağını anlatır.
Örnek
La demande est acceptée. Başvuru kabul edilir. La demande a été acceptée hier. Başvuru dün kabul edildi. La demande sera acceptée demain. Başvuru yarın kabul edilecek. Çözüm: İlk cümlede şimdiki zaman, ikinci cümlede geçmiş zaman, üçüncü cümlede gelecek zaman için être fiilinin farklı biçimleri kullanılmıştır.
4. Etken cümleyi edilgen cümleye dönüştürme
Etken cümlede işi yapan kişi özne, işten etkilenen doğrudan nesne ise nesnedir. Edilgen cümleye dönüşümde doğrudan nesne öne alınır ve özne olur; ana fiil geçmiş zaman ortacına çevrilir. Eski özne önemliyse par ile cümlenin sonuna eklenir.
Örneğin Le vendeur accepte le retour. cümlesinde işi yapan kişi satıcıdır. Edilgen biçimde Le retour est accepté par le vendeur. denir ve odak “iade” üzerine geçer. Her etken cümle kolayca edilgen yapılamaz; özellikle doğrudan nesnesi olmayan fiillerle bu dönüşüm genellikle yapılmaz.
Örnek
Le magasin rembourse le client. Mağaza müşteriye geri ödeme yapar. Dönüşüm: Le client est remboursé par le magasin. Müşteriye mağaza tarafından geri ödeme yapılır. Çözüm: le client doğrudan nesne olduğu için yeni özne olmuştur; rembourse yerine est remboursé kullanılmıştır.
5. Alışveriş ve tüketici hakları metinlerinde kullanım
Mağaza kuralları ve çevrim içi alışveriş uyarıları, genel bilgileri kısa ve tarafsız biçimde vermek için edilgen yapıyı kullanır. Örneğin siparişin onaylanması, kişisel bilgilerin korunması veya ödeme bilgilerinin şifrelenmesi gibi işlemlerde işlemi yapan şirket çoğu zaman belirtilmez. Böylece metin belirli bir kişiden çok uygulamaya ve tüketicinin güvenliğine odaklanır.
Tüketici olarak bu cümleleri okurken üç soruyu sorabiliriz: İşlem kimin üzerinde yapılmış, zaman nedir ve işlemi yapan kişi belirtilmiş mi? par + kişi veya kurum varsa yapan kişi veya kurum açıklanır. par yoksa bu kişi bilinmiyor olabilir ya da metin için önemli olmayabilir; bu durum işlemin gerçekleşmediği anlamına gelmez.
Örnek
Les données personnelles sont protégées. Kişisel veriler korunur. Le paiement est confirmé par la banque. Ödeme banka tarafından onaylanır. Le reçu sera envoyé après l'achat. Makbuz alışverişten sonra gönderilecek. Bu örneklerde odak, şirketten veya bankadan çok veriler, ödeme ve makbuz üzerindedir.
6. Kısa diyalogla uygulama
Günlük konuşmada tüketici, iade işleminin durumunu sorarken edilgen cümleleri kullanabilir. Bu cümleler, görevlinin kim olduğundan çok başvurunun kabul edilip edilmediğini veya paranın ne zaman gönderileceğini öğrenmeye yarar. Kibar bir soru için ses tonuna ve uygun soru kalıbına dikkat etmek gerekir.
Diyalogdaki her edilgen cümlede önce etkilenen varlığı, sonra être fiilinin biçimini ve ardından geçmiş zaman ortacını bulmak yararlıdır. Böylece cümleyi Türkçeye çevirirken kelimeleri tek tek değil, işlemin bütün anlamını dikkate alırız. Ayrıca par + kişi veya kurum ile başlayan bölüm varsa bunun işi yapan kişi veya kurum olduğunu unutmayız.
Örnek
— Bonjour, ma demande est-elle acceptée ? — Merhaba, başvurum kabul edildi mi? — Oui, elle a été acceptée hier. — Evet, dün kabul edildi. — Quand serai-je remboursé ? — Geri ödemem ne zaman yapılacak? — Vous serez remboursé vendredi. — Cuma günü geri ödemeniz yapılacak. Burada est-elle acceptée soru biçiminde şimdiki zamanı, a été acceptée geçmiş zamanı, serez remboursé ise gelecek zamanı gösterir.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Edilgen cümlede işi yapan kişi her zaman cümlenin öznesidir. Doğrusu: Edilgen cümlede özne, işten etkilenen varlıktır. İşi yapan kişi önemliyse par + kişi veya kurum ile ayrıca belirtilir: Le produit est vérifié par le vendeur. Ürün satıcı tarafından kontrol edilir.
- Yanlış: Edilgen yapı kurarken yalnızca fiilin geçmiş zaman ortacı kullanılır; être kullanılmaz. Doğrusu: Edilgen yapının temelinde uygun zamanda çekimlenmiş être bulunur. Örneğin Le colis est envoyé. denir; yalnızca envoyé demek tam bir cümle oluşturmaz.
- Yanlış: Geçmiş zaman ortacı her zaman değişmeden kalır. Doğrusu: Geçmiş zaman ortacı özneyle cinsiyet ve sayı bakımından uyum gösterebilir. La commande est confirmée. ve Les commandes sont confirmées. cümlelerinde özneye göre biçim değişmiştir.
- Yanlış: Edilgen cümlede par yoksa işlem yapılmamıştır. Doğrusu: par + kişi veya kurum, yalnızca işi yapan kişi veya kurum belirtilmek istendiğinde kullanılır. La demande est acceptée. Başvuru kabul edilir cümlesi, yapan kişi belirtilmese de tamamlanmış bir anlam taşır.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta edilgen yapı daha uzun metinlerde, haberlerde ve resmî belgelerde incelenir. Farklı zamanların yanı sıra koşul ve gereklilik anlamı da çalışılır; örneğin bir ürünün belirli koşullarda iade edilebileceği anlatılır. Ayrıca dönüşlü yapıyla edilgen yapı arasındaki fark, dolaylı anlatım ve resmî üslup içinde ele alınır. Bu derste öğrenilen temel yöntem, daha uzun tüketici sözleşmelerini ve kullanım koşullarını okurken kullanılabilir.
Özet
Edilgen çatıda etkilenen varlık öne çıkarılır ve yapı çoğunlukla être ile geçmiş zaman ortacından oluşur. Zamanı être fiili, cinsiyet ve sayı uyumunu ise geçmiş zaman ortacı gösterir. Alışveriş ve tüketici hakları metinlerinde bu yapı, işlemi yapan kişiden çok ürünün, ödemenin, başvurunun veya kişisel verilerin durumunu anlatır.