Edatlı ilgi cümleleri ile da- ve wo- yapıları, toplumsal ilişkilerde kiminle anlaşmazlığa düştüğümüzü ve hangi konuda uzlaştığımızı tek, doğru ve doğal bir Almanca cümlede netleştirmemizi sağlar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Edatlı ilgi cümlesi nedir ve B2’de neden öğrenilir?
CEFR B2 can-do hedefi şudur: Toplumsal bir ilişkiyi veya çatışmayı, ilgili kişi ve konuyla birlikte tek cümlede tanımlayabilirim. İlgi cümlesi bir adı niteleyen yan cümledir ve çekimli fiili cümlenin sonuna gider. B1’de der Mann, der neben uns wohnt (yanımızda oturan adam) gibi yalın örnekler gördünüz. B2’de aynı cümleye edat girer: der Mann, mit dem ich mich gestritten habe (kendisiyle tartıştığım adam). Telaffuz: Relativsatz (re-la-tif-zats), Präposition (pre-po-zi-tsiyon).
Dünyada DaF derslerinde sıra genellikle aynıdır: önce yalın ilgi zamiri, sonra edatlı biçim, ardından eşya ve soyut konular için wo- (vo) ile gönderme için da- (da). İlgi zamirleri Cermence işaret zamirlerinden gelir; wo- ve da- yer zarflarının edatla kaynaşmasıdır. Modern standartta insanlar için wo- kullanılmaz. Eşya ve konular için hem über das hem worüber kabul görür; ikincisi konuşmada daha sıktır.
Günlük hayatta bu cümleler özür, şikayet, haber özeti ve arabuluculukta işe yarar. Türkçede tartıştığım arkadaş tek bir sıfat-fiille biter; Almanca hem edatı hem zamiri hem yan cümle fiil konumunu ister. B2’de asıl iş kelime ezberi değil, hangi edat, hangi hâl, kişi mi konu mu kararını otomatikleştirmektir.
Örnek
Adım adım: Anlatmak istediğiniz der Nachbar (komşu, erkek). Edat mit (ile) ve mit Dativ ister. İlgi zamiri bu yüzden dem olur. Cümle: Der Nachbar, mit dem ich gestern gesprochen habe, ist endlich ruhig. (Dün kendisiyle konuştuğum komşu nihayet sakin.) Telaffuz: mit dem (mit dem).
İnsanlarla edat artı ilgi zamiri
İnsanlar söz konusuysa kural nettir: edat gelir, ardından uygun hâldeki ilgi zamiri gelir, fiil en sonda durur. Dativ edatları mit, von, bei, nach, zu, aus ile zamir dem, der, denen olur. Akkusativ edatları über, für, durch, gegen, ohne ile zamir den, die, die olur. Çift yönlü edatlarda anlam yöne mi yer mi diye bakılır: an den Lehrer (öğretmene yönelme) ama bei der Lehrerin (öğretmenin yanında). Telaffuz: mit der (mit der), von denen (fon de-nen).
Toplumsal ilişkilerde kalıplar sabittir. die Freundin, mit der ich mich versöhnt habe (kendisiyle barıştığım arkadaş). der Kollege, über den wir uns beschwert haben (hakkında şikayet ettiğimiz meslektaş). die Lehrerin, bei der wir Rat gesucht haben (kendisinden öğüt aldığımız öğretmen). die Eltern, von denen ich Unterstützung bekommen habe (kendilerinden destek aldığım anne baba). Çoğulda hem erkek hem kadın için denen kullanılır: die Mitschüler, mit denen ich das Projekt mache (kendileriyle proje yaptığım sınıf arkadaşları).
Kısa diyalog bu kararı konuşmaya taşır. Mit wem hast du dich gestritten? (Kiminle tartıştın?) Mit dem Mitschüler, mit dem ich die Gruppenarbeit machen muss. (Grup çalışmasını yapmak zorunda olduğum sınıf arkadaşıyla.) Soru kalıbı mit wem, von wem, über wen, bei wem ile yanıt kalıbı aynı edatı korur. Edatı unutmak, Türkçedeki kiminle bilgisini Almancada siler.
Örnek
Çözümlü seçim: sich beschweren über (şikayet etmek, Akkusativ). Kişi der Nachbar. Zamir Akkusativ erkek: den. Sonuç: Das ist der Nachbar, über den wir uns beschwert haben. (Hakkında şikayet ettiğimiz komşu budur.) Yanlış olurdu: über dem, çünkü über bu anlamda Dativ değil Akkusativ ister.
da- yapıları: konuya ve nesneye geri gönderme
da- yapıları ilgi cümlesi değildir; eşya, olay ve soyut konu yerine edat artı es demenin doğal yoludur. İnsan için mit ihm denir, konu için damit denir. Ünlüyle başlayan edatta dar- belirir: daran, darauf, darin, darüber, daraus. Ünsüzle başlayan edatta doğrudan birleşme vardır: damit, davon, dazu, dabei, danach. Telaffuz: darüber (da-rü-ber), damit (da-mit), daran (da-ran), einverstanden (ayn-fer-ştan-den).
Çatışma çözümünde bu kalıplar günlük konuşmanın omurgasıdır. Wir müssen darüber sprechen. (Bunun hakkında konuşmalıyız.) Bist du damit einverstanden? (Bunu kabul ediyor musun?) Wir haben uns darauf geeinigt. (Bunun üzerinde anlaştık.) Ich erinnere mich nicht daran. (Bunu hatırlamıyorum.) Sie ist davon überzeugt. (Buna ikna olmuş durumda.) da- cümlede daha önce geçen konuyu işaret eder; dinleyen hangi tartışma, hangi öneri, hangi özür olduğunu bağlamdan anlar.
Soru wo- ile, kısa yanıt da- ile eşleşir. Worüber habt ihr diskutiert? (Ne hakkında tartıştınız?) Darüber, wie wir den Streit lösen. (Tartışmayı nasıl çözeceğimiz hakkında.) Bu ikili, sınıf tartışmasında ve gerçek hayatta aynı kapıdandır. da- yi ilgi zamiri gibi yan cümlenin başına koyup fiili sona atmak standart B2 kullanımı değildir; o işi wo- veya edat artı das görür.
Örnek
Somut olay: Sınıfta gürültü sorunu var. Öğretmen: Wir sprechen heute darüber. (Bugün bunun hakkında konuşuyoruz.) Öğrenci: Ich bin damit nicht einverstanden, aber ich höre zu. (Bunu kabul etmiyorum ama dinliyorum.) Gönderme darüber ve damit ile soruna, kişi zamiriyle değil konuya yapılır.
wo- ilgi zarfları: eşya, konu ve somut nesneler
Eşya, fikir, fotoğraf, oyun, metin ve soyut konu için B2’de iki doğru yol vardır. Birincisi edat artı ilgi zamiri: das Thema, über das wir uns gestritten haben (üzerinde tartıştığımız konu). İkincisi wo- ilgi zarfı: das Thema, worüber wir uns gestritten haben. Ünlüyle başlayan edatta wor- gelir: worüber, woran, worauf, worin, woraus. Ünsüzde womit, wovon, wobei, wozu, wonach yeter. Telaffuz: worüber (vo-rü-ber), womit (vo-mit), woran (vo-ran), wobei (vo-bay).
Can-do hedefi: Bir nesneyi veya sorunu, onunla ne yaptığımı belirterek tanımlayabilirim. Das ist das Foto, woran ich mich gerne erinnere. (Bu, kendisini seve seve hatırladığım fotoğraf.) Das ist das Spiel, womit wir Konflikte üben. (Bu, kendisiyle çatışma çalıştığımız oyun.) Das ist der Brief, worüber wir uns geärgert haben. (Bu, hakkında kızdığımız mektup.) İnsan adı geçiyorsa wo- kapısı kapanır: der Freund, worüber denmez; der Freund, über den denir.
Konuşma dilinde soyut konular için worüber, wobei, womit çok yaygındır. Yazılı, daha resmi metinde über das, mit dem, bei dem hâlâ güçlüdür. İkisini de tanımak B2 okuma ve yazma için yeterlidir. Sık yanlış anlama şudur: wo yalnız nerede sorusu sanılır; oysa wo- burada yer değil, edatlı göndermedir.
Örnek
Nesne: bir barış posteri. Cümle: Das ist das Poster, worauf alle Regeln stehen. (Bu, üzerinde bütün kuralların yazdığı poster.) Alternatif aynı anlamda: Das ist das Poster, auf dem alle Regeln stehen. Kişi olsaydı yalnız ikinci yolun insan biçimi kullanılırdı: die Schülerin, auf die wir stolz sind (kendisiyle gurur duyduğumuz öğrenci).
Toplumsal ilişkiler ve çatışma çözümünde pratik kullanım
Gerçek bir sınıf metni şöyle durabilir. Gestern gab es einen Streit in der Pause. (Dün teneffüste bir tartışma oldu.) Der Junge, mit dem Ali sich gestritten hat, wollte sich nicht entschuldigen. (Ali’nin kendisiyle tartıştığı çocuk özür dilemek istemedi.) Das Thema, worüber sie sich geärgert haben, war nur ein Missverständnis. (Haklarında kızdıkları konu yalnızca bir yanlış anlamaydı.) Die Lösung, auf die sie sich geeinigt haben, war ein gemeinsames Gespräch mit der Lehrerin. (Üzerinde anlaştıkları çözüm, öğretmenle ortak bir konuşmaydı.) Bu dört cümle kişi, konu ve çözüm bağını tek bakışta kurar.
Arabuluculuk diyaloğu aynı yapıları konuşmaya döker. Über wen habt ihr euch beschwert? (Kimin hakkında şikayet ettiniz?) Über den Mitschüler, der nicht zugehört hat. (Dinlemeyen sınıf arkadaşı hakkında.) Und worüber genau? (Peki tam olarak ne hakkında?) Über die Gruppenarbeit, bei der niemand die Aufgaben geteilt hat. (Kimsenin görevleri paylaşmadığı grup çalışması hakkında.) Seid ihr mit dem Kompromiss einverstanden, den wir gefunden haben? (Buldugumuz uzlaşmayı kabul ediyor musunuz?) Ja. Das ist der Kompromiss, mit dem alle leben können. (Evet. Herkesin birlikte yaşayabileceği uzlaşma budur.)
B2 yazmada kısa bir şikayet veya özür paragrafı bu kalıplarla inandırıcı olur. Ich schreibe über den Konflikt, von dem ich gestern erzählt habe. (Dün anlattığım çatışma hakkında yazıyorum.) Die Person, bei der ich mich entschuldigen möchte, ist meine Freundin. (Kendisinden özür dilemek istediğim kişi arkadaşım.) Der Fehler, woran ich die ganze Nacht gedacht habe, war mein Ton. (Bütün gece düşündüğüm hata, ses tonumdu.) Can-do: Bir çatışmanın kimini, nesini ve çözümünü dinleyene kaybettirmeden özetleyebilirim.
Örnek
Metin çözümü: der Junge, mit dem Ali sich gestritten hat içinde mit Dativ ister, kişi erkektir, zamir dem olur; fiiller sich gestritten hat en sondadır. Das Thema, worüber sie sich geärgert haben içinde konu eşya olduğu için worüber doğrudur. İkisi birden hem kişiyi hem konuyu ayırır; bu da çatışma anlatısının temel ihtiyacıdır.
Türkçe kaynaklı sık hatalar ve nasıl düzeltilir
Türkçede sıfat-fiil edatı çoğu zaman yutar: tartıştığım konu, konuştuğum kişi, anlaştığımız çözüm. Almanca aynı bilgiyi edatsız bırakmaz. das Thema, das wir gesprochen haben eksiktir; doğrusu das Thema, über das wir gesprochen haben veya das Thema, worüber wir gesprochen haben olur. der Freund, den ich mich gestritten habe de eksiktir; sich streiten mit olduğu için der Freund, mit dem ich mich gestritten habe gerekir. Edatı Türkçeden geri çevirirken fiilin zorunlu edatını ezberden değil fiil listesinden seçin.
İkinci büyük kayma, wo- yu insanlara taşımaktır. der Lehrer, womit ich gesprochen habe B2’de kabul edilmez. İnsan için der Lehrer, mit dem ich gesprochen habe denir. Üçüncü kayma, da- yi ilgi cümlesi sanmaktır. das Problem, darüber wir gesprochen haben yan cümle gibi durmaz; ya iki cümle olur Wir haben ein Problem. Darüber haben wir gesprochen. ya da ilgi cümlesi olur das Problem, worüber wir gesprochen haben. Dördüncü kayma hâldir: mit Dativ ister, mit den Freund değil mit dem Freund ve ilgi cümlesinde mit dem denir.
Söz dizimi de Türkçe kaynaklıdır. Türkçe yan cümlede fiil öne gelebilir; Almanca ilgi cümlesinde çekimli fiil sonda kalır. der Kompromiss, mit dem haben wir uns geeinigt ana cümle sırasıdır, ilgi cümlesi değildir. Doğrusu: der Kompromiss, mit dem wir uns geeinigt haben. Telaffuzda da bitişmeleri ayırın: worüber (vo-rü-ber) üç hecedir, über gibi tek çarpmaz. Bu dört kontrol (edat var mı, kişi mi konu mu, hâl doğru mu, fiil sonda mı) yazılı ve sözlü üretimde çoğu hatayı keser.
Örnek
Yanlış: Das ist das Mädchen, worüber ich mich gestritten habe. Doğru: Das ist das Mädchen, mit dem ich mich gestritten habe. (Bu, kendisiyle tartıştığım kız.) Neden: insan olduğu için wo- yok; sich streiten edatı mit ve Dativ. Yanlış iki: das Thema, das wir uns geeinigt haben. Doğru: das Thema, auf das wir uns geeinigt haben veya das Thema, worauf wir uns geeinigt haben, çünkü sich einigen auf Akkusativ ister.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: wo- insanları da niteleyebilir, çünkü Türkçede kim ve ne aynı sıfat-fiile girebilir. Doğrusu: wo- ve worüber, womit, woran eşya, olay ve soyut konu içindir. İnsan için edat artı der, die, das (çoğulda denen) kullanılır.
- Yanlış: Türkçedeki konuştuğumuz konu gibi, Almancada da edat düşebilir: das Thema, das wir gesprochen haben. Doğrusu: Fiilin zorunlu edatı ilgi cümlesinde de durur. Doğrusu das Thema, über das / worüber wir gesprochen haben olur.
- Yanlış: da- ilgi zamiridir: das Problem, darüber wir diskutiert haben. Doğrusu: da- gönderme zarfıdır, ilgi cümlesi kurmaz. İlgi için worüber veya über das gerekir; darüber ayrı bir ana cümlede kalır.
- Yanlış: mit den sonra Akkusativ gelir, çünkü nesne gibi durur: mit den Freund, mit den. Doğrusu: mit, von, bei, zu, aus, nach Dativ ister. Erkek ve nötrde dem, dişilde der, çoğulda denen seçilir.
- Yanlış: İlgi cümlesinde fiil Türkçe gibi ortaya veya öne alınabilir. Doğrusu: Edatlı ilgi cümlesinde çekimli fiil yan cümlenin sonundadır: der Freund, mit dem ich mich versöhnt habe.
Bir adım ileri
Bir üst basamakta, özellikle B2 plus ve C1 yazma dilinde, aynı anlam çoğu kez ilgi cümlesi yerine sıfatlaşmış ortaçla verilir: der gestern gelöste Konflikt gibi. Tüm bir cümleye gönderme yapan was ve wobei ile cümle ilgi yapıları, resmî welcher zamiri ve dolaylı anlatımda ilgi cümlesi içindeki konjunktiv kullanımları devreye girer. Okuduğunuz haber ve görüş yazılarında worüber yerine daha sık über das görürsünüz; ikisini stil farkı olarak ayırmayı öğrenirsiniz. Çatışma metinlerinde de artık yalnızca kim ve ne değil, kimin bakış açısıyla aktarıldığı bu ileri yapılarla işaretlenir.
Özet
İnsanlar için edat artı uygun hâlli ilgi zamiri, eşya ve konular için wo- veya edat artı das, geri gönderme için da- B2’nin üçlü setidir. Toplumsal ilişkide bu set kiminle tartışıldığını ve hangi çözümün kabul edildiğini tek cümlede taşır. Edatı silmemek, wo- yu insana yapıştırmamak ve fiili sonda bırakmak, Türkçe kaynaklı hataların büyük kısmını durdurur.